پرووشــــــــــــــــه

proosha

بنه‌ماکانی فه‌لسه‌فه‌
ژۆرژ پۆلیتسێر
و: هادی محه‌مه‌دی
مونتاژ: ئه‌سرین ئه‌سکه‌نده‌ری
به‌رگ سه‌یوان سه‌عیدیان
چاپ: ده‌زگای چاپ و په‌خشی حه‌مدی

یاداشتی وه‌رگێڕ

ساڵگارێک پێش ئێستا له‌ شاره‌که‌مان کۆڕێکی بچووکمان هه‌موو،‌ شه‌یدای خوێندنه‌وه‌ و تێگه‌یشتن و خۆپێگه‌یاندن بووین؛ سه‌ره‌تا به‌ ئه‌ده‌بیاتی کوردی ده‌ستمان پێکرد، پاشان به‌ره‌و دنیای ئه‌ندێشه‌ و فه‌لسه‌فه‌ چووین. کۆڕێکی یه‌کده‌ست نه‌بووین، چه‌پ، راست، دینی، ناسیۆناڵیست، جیاواز و فره‌چه‌شن بووین.
له‌ بیرم دێ کاتێ کتێبی "فه‌لسه‌فه‌ی ژۆرژ پۆلیتسێر"مان پێگه‌یشت و خوێندمانه‌وه‌، زیاتر چاومان کرایه‌وه‌ و گه‌شاینه‌وه‌. به‌ شوور و شه‌وق ده‌ماندا به‌ یه‌کتر و پاش خوێندنه‌وه‌ پێکه‌وه‌ دیالۆگمان ده‌کرد. هه‌ر که‌س ئه‌م کتێبه‌ بخوێنێته‌وه‌ ده‌زانێ که‌ پۆلیتسێری تێکۆشه‌ر و خه‌باتکار له‌م به‌رهه‌مه‌ بچووکه‌دا پرسه‌ بنه‌ماییه‌کانی فه‌لسه‌فه‌ی به‌ زمانێکی ساکار راڤه‌ کردووه‌، به‌جۆرێک که‌ هه‌موان ده‌توانن بیخوێننه‌وه‌ و لێی تێبگه‌ن و‌ دنیای ره‌ش و سیخناخی وه‌هم و نه‌زانی به‌جێ بێڵن و به‌ جیهانی ئه‌قڵ و زانست و رۆشنگه‌ری بگه‌ن.
ئێمه‌ ئه‌و کات له‌ نێو فه‌زای ترس و سامی سه‌گه‌کانی تۆتالیتاریزم دا، به‌نهێنی پێشنیارمان به‌ هه‌موو دۆستان و هاوڕێیان ده‌کرد که‌ ئه‌م کتێبه‌ بخوێننه‌وه‌.
له‌م دواساڵانه‌دا، له‌ کوردستانی باشوور، کۆمه‌ڵێک کتێب له‌ نوسه‌رانی چه‌پ و پێره‌وی نه‌ریتی ئه‌ندێشه‌ی دیالکتیک و فه‌لسه‌فه‌ی رۆشنگه‌ری، وه‌رگێڕدراون و به‌ زمانی کوردی چاپ کراون، به‌ڵام هه‌میشه‌ ئه‌مه‌ بۆ من پرسیار بووه‌ که‌ ئایا خوێنه‌ری کورد، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی که‌ بێجگه‌ له‌ زمانی کوردی، زمانێکی تر نازانن، وه‌ها پشتخان (background) ێکی فکرییان هه‌یه‌ که‌ بتوانن له‌ ئه‌ندێشه‌ی هێگل، مارکس، لوکاچ، گرامشی و گۆڵدمه‌ن و... تێبگه‌ن؟ بۆ وڵامدانه‌وه‌ به‌م پرسیاره‌ بوو که‌ بیره‌وه‌ری ساڵانی پێشووم بیر هاته‌وه‌ و به‌م ئاکامه‌ گه‌یشتم که‌ فه‌لسه‌فه‌ی ژ. پۆلیتسێر بکه‌م به‌ کوردی.
پۆلیتسێر له‌م کتێبه‌دا به‌ زمانێکی ساکار پرسه‌کانی فه‌لسه‌فه‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌می یۆنانی کۆنه‌وه‌ تا سه‌رده‌می مۆدێرن به‌کورتی راڤه‌ ده‌کات؛ چه‌ندین پرسی وه‌ک ئایدیالیزم، ماتریالیزم، لۆژیکی کۆن و لۆژیکی دیالکتیک، دیدگای متافیزیکی و دیدگای دیالکتیکی، ئه‌ندێشه‌ی بورژوایی و ئه‌ندێشه‌ی مارکسیستی، هه‌تا ئێستاش پرسی گرنگ و بنه‌ڕه‌تی فه‌لسه‌فه‌ن و هه‌ر مرۆڤێکی خولیای زانست و فه‌لسه‌فه‌ پێویسته‌ بیزانێت.
له‌مه‌ڕ گرنگی فه‌لسه‌فه‌ی مادی ده‌بێ بڵێین: بێگومان ماتریالیزم له‌ گه‌شه‌ی کولتور و شارستانیه‌تی رۆژاوادا رۆڵی گرنگی گێڕاوه‌. پێویسته‌ بزانین که‌ ماتریالیزم بناغه‌ی ئه‌قڵانیه‌ت و سێکۆلاریزم پێکدێنێ؛ سێکۆلاریزم یانی ده‌ربازبوونی مرۆڤ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ره‌ش و تاریکی دین و دۆگماتیزم، یانی ئه‌قڵانی کردنی کولتور و پێوه‌ندییه‌کانی جڤاتی ئینسانی، یانی کۆتایی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌فسانه‌ و میتۆلۆژی، وه‌هم و درۆ؛ یان ئه‌گه‌ر تۆلێرانس ره‌چاو بکه‌ین، یانی جیاکردنه‌وه‌ی دین له‌ حکومه‌ت و پێناسه‌کردنه‌وه‌ی دین وه‌ک پرسێکی تاکی. یانی گرنگیدان به‌ مرۆڤ و چه‌مک و بنه‌مای هیۆمانیستی و مافه‌کانی مرۆڤ.
کولتور و سامانی کۆمه‌ڵا‌یه‌تی، له‌ درێژه‌ی پرۆسه‌یه‌کی مێژوویی دا کاتێ به‌ دۆخی سێکۆلار ده‌گات که‌ مرۆڤ پێکهاته‌ی کۆن و نه‌ریتی و نائه‌قڵانی ده‌ڕوخێنی و ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتێکی مۆدێرن و دیموکراتیک پێکدێنێ؛ پێکهاتنی ده‌وڵه‌تی دیموکراتیک و دابین‌بوونی مافه‌کانی مرۆڤ، هاوکات پێوه‌ندی قووڵی لۆژیکی و ئانتۆلۆژیکی له‌گه‌ڵ بنه‌ماکانی سێکۆلاریزم هه‌یه‌؛ ئه‌زموونه‌کان ده‌یسه‌لمێنن‌ که‌ له‌ هه‌ر وڵاتێک، نه‌ریتی سێکۆلار به‌هێز و ریشه‌دار بێت، ئازادی تاکی فراوانتر و کۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی هه‌راوتر و دیموکراسی سه‌قامگیرتره‌؛ بۆ نموونه‌ وڵاتی فه‌رانسا که‌‌ خاوه‌ن دیموکراسی تۆکمه‌ و سه‌قامگیره‌، کولتور و نه‌ریتێکی هه‌ره‌ سێکولاری هه‌یه‌، ریشه‌ی ئه‌م کولتوره‌ش له‌ ماتریالیزمی دیدرۆ و فه‌لسه‌فه‌ی مادی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م و کار و تێکۆشانی نوسه‌رانی ئێنسکلۆپیدیا دایه‌. ئه‌وه‌یه‌ گرنگی فه‌لسه‌فه‌ی مادی.
به‌پێچه‌وانه‌ی بانگه‌شه‌ی هه‌ندێ گرووپ و لایه‌ن که‌ ده‌ڵێن ماتریالیزم گرنگی به‌ لایه‌نی مه‌عنه‌وی ژیان نادات، به‌ ئاشکرا دیومانه‌ که‌ سیستمی سێکۆلار و فه‌لسه‌فه‌ی هیۆمانیستی، زیاتر له‌ هه‌موو ره‌وتێکی فه‌لسه‌فه‌ی دینی و ئایدیالیستی، مافه‌کانی مرۆڤ دابین ده‌که‌ن و رێز و حورمه‌ت بۆ مرۆڤ قایل ده‌بن و تێده‌کۆشن ده‌رفه‌تێک بۆ مرۆڤ بڕه‌خسێنن تا باشترین سیستمی ئه‌خلاقی و مه‌عنه‌وی پێکبێنێ و به‌ زانست و ئه‌ندێشه‌، سه‌ر له‌ مه‌له‌کوت بسوێ.
له‌ مێژوودا، دوو پرسی به‌رده‌وامی و دابڕان، رۆڵی گرنگ و سه‌ره‌کی ده‌گێڕن، تا کاتێ که‌ قاڵب (فۆرماسیۆن)ێک، چ فۆرمی سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی و، چ فۆرمی ئه‌ده‌بی فکری، زه‌رفیه‌ت capacity)) و توانای هه‌بێت، سروشت و ناوه‌رۆک له‌ودا گه‌شه‌ ده‌کا و په‌ره‌ده‌ستێنێ، هه‌رکات فۆرماسیۆنێک زه‌رفیه‌ت و توانای سه‌رڕێژ بوو، ئه‌وجار، سروشت و ناوه‌رۆک بازده‌دات و له‌ فۆرمی پێشوو داده‌بڕێت و قاڵبێکی نوێ پێکدێنێ. له‌ مێژووی فه‌لسه‌فه‌ی ئاڵمان دا، به‌ گۆڕانی ئایدیالیزم بۆ ماتریالیزم، وه‌ها دیارده‌یه‌ک رووی داوه‌؛ له‌ مێژووی شێعری کوردی دا، به‌ گۆڕانی ژانری کلاسیک بۆ ژانری نوێ، وه‌ها دیارده‌یه‌ک رووی داوه‌؛ له‌ مێژووی گه‌لانی ئوروپادا، له‌ بواری سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی دا، ئه‌م دیارده‌ رووی داوه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر جڤاتێک، یان نه‌ته‌وه‌یه‌ک نه‌توانێ بیر و ئه‌ندێشه‌ی نوێ بخولقێنێ و فۆرمی کۆن تێکبشکێنێ، چ فۆرمی فه‌لسه‌فی، چ ژانری هونه‌ری ئه‌ده‌بی و، چ فۆرماسیۆنی سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی، له‌نێو بیر و ئه‌ندێشه‌ی کۆن و گه‌نیو دا قه‌تیس ده‌بێ و له‌ بازنه‌یی گه‌مژه‌یی دا ده‌سوڕێته‌وه‌؛ وه‌ک دۆخی ئێستای رۆژهه‌ڵاتی ناڤین.
پێویسته‌‌ له‌ ناوه‌رۆک و فۆرمی فکری و کۆمه‌ڵایه‌تی گه‌لانی رۆژهه‌ڵاتی ناڤین دا وه‌ها گۆڕانێک رووبدات، پێویسته‌ مرۆڤی ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ی کۆن و نه‌ریتی داببڕێت و بیرکردنه‌وه‌ (سوبژکتیڤیته‌)ی خۆی نوێ بکاته‌وه‌؛ ئه‌م کاره‌ ده‌توانێ دۆخی سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و گۆڕان ببات و پرۆسه‌ی مۆدێڕنیزاسیۆن به‌ ئه‌نجام بگه‌یه‌نێت.‌
گه‌لی کورد، وه‌ک نه‌ته‌وه‌یه‌کی بنده‌ست، بۆ خه‌باتی شێلگیرانه‌ و سه‌رکه‌وتن له‌ئاست داگیرکه‌ران، بۆ رزگار بوون له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیخناخی وه‌هم و درۆ و گه‌یشتن به‌ رۆشنگه‌ری، پێویستی حه‌تمی به‌ فه‌لسه‌فه‌ی مادی و فه‌رهه‌نگی چه‌پ و سێکۆلار هه‌یه‌ تا به‌ کاری فکری، فه‌رهه‌نگی و سیاسی، دیسکۆرس و ئه‌ده‌بیاتێکی مۆدێرن و پێشکه‌وتنخواز دابڕێژێ و به‌ کاری شێلگیر و بنه‌ڕه‌تی، فه‌رهه‌نگ و ناسنامه‌ی ره‌سه‌نی کوردی نوێژه‌ن بکاته‌وه‌ و به‌ره‌و پێکهێنانی ده‌وڵه‌تی سێکۆلاری کوردی هه‌نگاو بنێت.
له‌ وه‌رگێڕانی ئه‌م کتێبه‌دا تێکۆشاوم زمانی ساکاری نوسه‌ر بپارێزم، له‌ هه‌ر شوێنێک که‌ به‌ پێویستم زانیوه،‌ تێبینی خۆم له‌نێو [] هێناوه‌ و بێجگه‌ له‌وه‌ش له‌ چه‌ند شوێنێک دا بۆچوونی خۆم له‌ په‌راوێزدا نووسیوه‌. هیوادارم بۆ خوێنه‌ری کورد به‌سود بێت. ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر تێبینی و پرسیارێکی له‌مه‌ڕ زمان و مێتۆدی وه‌رگێڕانی ئه‌م کتێبه‌ هه‌بێت، ده‌توانێ به‌ ئادرێس ئیمایلێک‌ که‌ سه‌ره‌تای کتێبه‌که‌ هاتووه، ‌بۆم بنێرێت.

هادی. م، هاوینی 2009، سلێمانی

+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

چه‌مکى رۆشنگه‌رى

تیۆدۆر ئادورنۆ- ماکس هۆرکهایمێر

و: هادى محه‌مه‌دى

 

ئاماژه‌: بێگومان دیالکتیکى رۆشنگه‌رى گرنگترین و به‌ناوبانگترین ده‌سکه‌وتى تیۆریکى مه‌کته‌بى فرانکفۆرت و تیۆرى ره‌خنه‌گرانه‌یه‌. ئه‌م کتێبه‌ که‌ له‌ درێژه‌ى جه‌نگى دووهه‌مى جیهانى دا له‌ ئه‌مریکا نووسرا، یه‌که‌م جار ساڵى 1947 له‌ ئه‌مستردام چاپ کرا. نووسه‌ران له‌ راڤه‌کردنى به‌رهه‌مه‌که‌ى خۆیاندا ده‌ڵێن: "ئامانجى ئێمه‌ شیکردنه‌وه‌ى ئه‌م خاڵه‌ بوو که‌ بۆچى مرۆڤ له‌جیاتى گه‌یشتن به‌ دۆخێکى به‌ڕاستى ئینسانى، زیاتر و زیاتر له‌ ناخى وه‌حشیگه‌رى دا نوقم ده‌بێ."

به‌ڵام له‌ راستیدا ئه‌م کتێبه‌ له‌ سنوورى نرخاندنى کاره‌ساته‌کانى سه‌ده‌ى بیسته‌م واوه‌تر ده‌چێ و به‌ شێوه‌ى قووڵ و کۆنکرێت باسى له‌دایکبوونى مێژووى رۆژاوا و سه‌رهه‌ڵدانى سوژه‌ى ئینسانى ده‌کات که‌ له‌ جه‌رگه‌ى خه‌بات له‌ئاست هێزه‌ سروشتییه‌کان و به‌ مه‌به‌ستى زاڵبوون به‌سه‌ر سروشت دا، یه‌که‌م جار له‌ قاڵبى ئه‌فسانه‌ (mythos)دا ده‌رده‌که‌وێ. دیالکتیکى رۆشنگه‌رى ده‌ریده‌خات که‌ چۆن رۆشنگه‌رى وه‌ک ئه‌قڵانیکردنى سروشتى ده‌روون و بێروون، خۆى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌فسانه‌.

پێوه‌ندى ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر سروشتدا له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ یان دووهه‌مین سروشت دا، پێوه‌ندى گیانپاراستن له‌گه‌ڵ گیان روخاندن و هتد، له‌ قاڵبى ئه‌خلاقى رۆشنگه‌رى دا، پێوه‌ندى ئه‌قڵانیه‌تى داب و نه‌ریتى قوربانى و یاساى ئاڵووێر له‌ قاڵبى پێکهاته‌ى ده‌سه‌ڵات دا و، راڤه‌کردنى فاشیزم و راسیزم وه‌ک جیلوه‌ى مێژوویى ئه‌قڵ ئامێرى، هه‌ندێ له‌ چه‌مکه‌کانى ترى ئه‌م کتێبه‌ پێکدێنن.

به‌ راى یورگێن هابرماس وتارى "چه‌مکى رۆشنگه‌رى" کاکڵى سه‌ره‌کى ئه‌م کتێبه‌ پێکدێنێ. له‌ وه‌رگێڕانى ئه‌م وتاره‌ (چه‌مکى رۆشنگه‌رى) دا له‌م دوو سه‌رچاوه‌ که‌ڵکم وه‌رگرتووه‌:


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

 
مه‌ست ببن

ده‌بێ هه‌میشه‌ مه‌ست بین.
هه‌موو شتێک له‌مه‌ دایه‌: گرنگ ئه‌مه‌یه‌. ده‌بێ به‌خێرا بخۆینه‌وه‌، ئه‌گینا باری سامناکی سه‌رده‌م شان و باهۆمان ده‌شکێنێ.
به‌ڵام چی بنۆشین‌؟ شه‌راب، شێعر، یان فه‌لسه‌فه‌؛ به‌ دڵی خۆتان. ته‌نیا بخۆنه‌وه‌...
ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر هه‌یوانی کۆشکێ، یان له‌ کن چیمه‌نی جۆبارێ، یان له‌ قوژبنی دڵته‌نگی ژووره‌که‌تان هه‌ستان و زانیتان که‌ مه‌ستیتان که‌می کردووه‌ و به‌ تاڵان چووه‌‌، له‌ شنه‌، له‌ شه‌پۆل، له‌ ئه‌ستێره‌، له‌ سه‌عات، له‌ باڵنده‌، له‌ هه‌ر شتێ که‌ هه‌ڵدێ، له‌ هه‌ر شتێ که‌ ده‌گری، له‌ هه‌ر شتێ که‌ ده‌خولێته‌وه‌، له‌ هه‌ر شتێ که‌ ده‌خوێنێ، له‌ هه‌ر شتێ که‌ ده‌په‌یڤێ؛ داوا بکه‌ن که‌ زه‌مه‌نتان بۆ بگێڕێته‌وه‌؛ ئه‌وجار شنه‌ و شه‌پۆل و ئه‌ستێره‌، سه‌عات و باڵنده‌ پێتان ده‌ڵێن: "زه‌مه‌ن یانی مه‌ستی! که‌وابوو بنۆشن با نه‌بن به‌ کۆیله‌ی زه‌بوونی زه‌مه‌ن؛ به‌رده‌وام بنۆشن! شه‌راب، شێعر یان فه‌لسه‌فه‌، به‌ دڵی خۆتان."‌
                                                                                                            شارڵ بودلێر
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

فه‌رزاد که‌مانگه‌ر، مرۆڤێکی تراژیک

هادی محه‌مه‌دی

 

زۆر جار وتویانه‌ زۆر سه‌رسوڕهێه‌‌ره‌‌ که‌ مرۆڤێک له‌ وڵاتێکی دواکه‌وتووڕا سه‌رهه‌ڵده‌دا و بۆ هه‌موو جیهانی پێشکه‌وتوو قسه‌  ده‌کا‌، گوتێ، نوسه‌ری به‌ناوبانگی ئاڵمانی، له‌ نیوه‌ی یه‌که‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م دا له‌ ئاڵمانی دواکه‌وتوو، ڤۆرتێر ده‌خولقێنێ؛ قاره‌مانێکی سه‌مبولێک که‌ بۆ خه‌ڵکی فه‌رانسا و بریتانیای پێشکه‌وتوو قسه‌ی پێیه‌. داستایڤسکی له‌ نیوه‌ی دووهه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م دا، له‌ روسیای دواکه‌وتوو، راسکۆلنیکۆف ده‌خولقێنێ، قاره‌مانێکی هێمای که‌ بۆ هه‌موو دنیای پێشکه‌وتوو قسه‌ ده‌کات؛(1) به‌ڵام له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیست و یه‌که‌م دا، له‌ کوردستانی دواکه‌وتوو، فه‌رزاد که‌مانگه‌ر، قاره‌مانێکی راستین، سه‌رهه‌ڵده‌دا و له‌ ناخی زیندانه‌کانی رژیمی ئێرانه‌وه‌ له‌ کووره‌ی ره‌نج و ئازاردا بۆ هه‌موو دنیای پێشکه‌وتوو قسه‌ ده‌کا؛ فه‌رزاد زۆر پرس و بابه‌تی ئه‌خلاقی و هیومانیستی ده‌وروژێنێ که‌ ته‌نانه‌ت بۆ دنیای مۆدێرنیش تازه‌یه‌...


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

هه‌ست و نه‌ست

(Ego and Id) 

زیگمۆند فرۆید

و: هادی محه‌مه‌دی

  1. ده‌روونی وشیار و ناوشیار

تێۆری سه‌ره‌کی ده‌روونشیکاری، زه‌ین به‌ دوو که‌رت دابه‌ش ده‌کات: به‌شی وشیار و به‌شی ناوشیار. ده‌روونشیکاری به‌پێی ئه‌م تیۆرییه ره‌وته‌کانی پاتۆلۆژیکی ژیانی ده‌روونی مرۆڤ راڤه‌ ده‌کات‌، ئه‌و ره‌وتانه‌ که‌ هه‌م به زۆری رووده‌ده‌ن و هه‌‌م گرنگن. ئه‌م دابه‌شکارییه‌ جێگای ئه‌م ره‌وتانه‌ له‌ قاڵبی زانست دا دیاری ده‌کات. به‌ وته‌یه‌کیتر، ده‌روونشیکاری ناتوانێ سروشت و ناوه‌رۆکی زه‌ین له‌ ده‌روونی وشیاردا دیاری بکات، به‌ڵام به‌ناچار وشیاری به‌ یه‌کێ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی زه‌ین ده‌زانێ که‌ ره‌نگه‌ سه‌ره‌ڕای خه‌سڵه‌ته‌کانی تر، بوونی هه‌بێ یان نه‌بێ.

ئه‌گه‌ر پێم وابوایه‌ که‌ هه‌موو هۆگرانی ده‌روونناسی ئه‌م کتێبه‌ ده‌خوێننه‌وه‌، پێم سه‌یر نه‌بوو که‌ هه‌ندێ له‌ خوێنه‌ران ته‌نیا پاش چه‌ند لاپه‌ڕه‌ تووڕی بده‌ن، چونکه‌ لێره‌دا یه‌که‌مین تێزی کۆنی ده‌روونشیکاری دێته‌ئاراوه‌. بۆ زۆربه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ که‌ فه‌لسه‌فه‌یان خوێندووه‌، وێناکردنی پرسێکی زه‌ینی ناوشیارانه‌، هێنده‌ دوور له‌ راستییه‌ که‌ له‌ رووی لۆژیکییه‌وه‌ به‌ ئاسانی ره‌تی ده‌که‌نه‌وه‌. به‌ رای من هۆی ئه‌م شته‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م که‌سانه‌ هه‌رگیز دوو دیارده‌ی خه‌وی ده‌سکرد (hypnosis) و خه‌ون (dream) یان شرۆڤه‌ نه‌کردوه‌. بێجگه‌ له‌ هێماکانی پاتۆلۆژیک، ئه‌م دوو دیارده‌ش قه‌بووڵکردنی دیدگای من وه‌ک پێویستی ده‌رده‌خه‌ن. دیدگای ئه‌م که‌سانه‌ له‌مه‌ڕ ده‌روونناسی ناتوانێ دوو پرسی خه‌ون و هیپنۆتیزم راڤه‌ بکات...


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

رۆشنبیران له‌ تاراوگه

فرانتس نویمان

سه‌ره‌تا: ده‌مێک ساڵه‌ ژیانی رۆشنبیرانی کورد له‌گه‌ڵ چه‌مکی تاراوگه‌ (دیاسپۆرا) تێکه‌ڵ بووه‌، ده‌ڤه‌ری سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی، زێد و نیشتمان، مل به‌ نوێبوونه‌وه‌ و گۆڕان نادات و رۆشنبیر تووڕ ده‌داته‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌گه‌ر زۆر نه‌گه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ دواوه‌ و به‌ کۆچی مێژوویی و به‌ناچاری مه‌ولانا خالید نه‌قشبه‌ندی له‌ سلێمانییه‌وه‌ بۆ به‌غدا و پاشان له‌وێوه‌ بۆ ده‌میشق ده‌ست پێ بکه‌ین، ده‌بینین که‌ به‌ درێژایی سه‌ده‌کانی نۆزده‌ و بیست، ژیانی رۆشنبیرانی کورد بریتیی بووه‌ له‌ ده‌رکران و دابڕان له‌ نیشتمان و ژیان له‌ دیاسپۆرا، لێره‌دا پرسیاری سه‌ره‌کی ئه‌مه‌یه‌: ئایا دیاسپۆرا هێز و توانای داهێنان و رۆحی ره‌خنه‌گرانه‌ی رۆشنبیران ناکوژێ؟ ئه‌ی بۆ سامانی فکری مه‌عریفی دیاسپۆرای کوردی به‌پێی پێویستی هه‌راو و ده‌وڵه‌مه‌ند نییه‌؟ بۆچی رۆشنبیرانی ئاڵمانی، که‌سانێکی وه‌کوو مارکس، مارکوزه‌، ئادورنو و… باشترین به‌رهه‌مه‌کانیان له‌ دیاسپۆرادا نووسیوه‌، به‌ڵام رۆشنبیرانی کورد، که‌سانێکی وه‌کوو نالی و حاجی قادر و مه‌ولانا خالید، به‌رهه‌مێکی ئه‌وتۆیان له‌ تاراوگه‌دا لێ به‌جێ نه‌ماوه‌؟ ئایا ئه‌م پرسه‌ پێوه‌ندی به‌ کرچ و کاڵی و پێنه‌گه‌یشتووی بیری نه‌ته‌وایه‌تی کورد و زمانی کوردییه‌وه‌ هه‌یه‌؟ یان وزه‌ و توانای رۆشنبیری کورد هه‌ر ئه‌ونده‌ بووه‌، یان فه‌زای تاراوگه‌ی رۆشنبیری کوردی کوشنده‌ بووه‌، یان ژانی دابڕان له‌ نیشتمان وزه‌ و بڕستی لێبڕیوه‌؟

ئه‌ی رۆشنبیرانی کورد له‌ دۆخی هاوچه‌رخ دا له‌ تاراوگه‌ چییان بۆ بزاڤی نه‌ته‌وایه‌تی کورد کردووه‌؟ ئایا توانیویانه‌ زمان و کولتوری کوردی نوێژه‌ن بکه‌نه‌وه‌ و ناسنامه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌که‌یان پێکبێنن، ئایا توانیویانه‌ به‌پێی ره‌سه‌نایه‌تی نه‌ریتی کورده‌واری و بیر و ئه‌ندێشه‌ی دنیای مۆدێڕن، تێکهه‌ڵکێشێک دروست بکه‌ن که‌ جڤاته‌که‌یان وه‌ریبگرێ و هه‌رسی بکات؟ ئایا رۆشنبیرانی کورد توانیویانه‌ دیسکۆرسێکی مۆدێڕن و پێشکه‌وتوو بۆ خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تی گه‌لی کورد دابهێنن؟ یان رۆشنبیری کورد هه‌ر که‌ له‌ زێد و نیشتمان داده‌بڕێ، ره‌گ و رێشه‌ی خۆی ده‌دۆڕێنێ و له‌ جڤاتێکی نامۆ و له‌نێو ژیانی رۆژانه‌دا ده‌توێته‌وه‌؟ ئه‌مانه‌ چه‌ند پرسیارێکن که‌ پێویستیان به‌ تۆژینه‌وه‌یه‌کی ورد و زانستی هه‌یه‌.

فرانتس نویمان، نوسه‌ر و ئه‌ندامی لێهاتووی مه‌کته‌بی فرانکفۆرت، له‌م وتاره‌دا، دوو چه‌مکی رۆشنبیر و تاراوگه‌، هه‌ر له‌ سه‌رده‌می سوقراته‌وه‌ تا نێوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی بیسته‌م به‌ وردی راڤه‌ ده‌کات که‌ زۆر جێگای سه‌رنج و وردبینانه‌یه‌ و ده‌توانێ له‌م بابه‌ته‌وه‌ مێتۆد و شێوازی تۆژینه‌وه‌ بۆ توێژه‌رانی کورد فه‌راهه‌م بکات...

 


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

 

خۆشم ده‌وێی

پۆل ئێلوار/ هادی محه‌مه‌دی:

 

له‌جیاتی هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ که‌ نه‌مناسیون خۆشم ده‌وێی

له‌جیاتی هه‌موو ئه‌و رۆژگارانه‌ که‌ نه‌ژیاوم خۆشم ده‌وێی

له‌پێناو عه‌تری به‌رینی بێ سنوور، له‌پێناو عه‌تری نانی گه‌رم

له‌پێناو رنوو به‌فر که‌ ده‌توێته‌وه‌، له‌پێناو یه‌که‌م گوڵ که‌ ده‌پشکوێت

له‌پێناو گیانداری به‌سته‌زمان که‌ مرۆڤ نایتارێنێ

له‌پێناو خۆشه‌ویستی خۆشم ده‌وێی

له‌جیاتی هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ که‌ خۆشم ناوێن خۆشم ده‌وێی.

ته‌نیا له‌ تۆدا خۆم ده‌بینم.‌ بێ تۆ ئێجگار خۆم بچووک ده‌بینم.

بێ تۆ ته‌نیا پانتاییه‌کی بێ سنوور ده‌بینم

له‌نێوان رابردوو و ئێستادا.

ناتوانم دیواری ئاوێنه‌ی خۆم به‌جێ بێڵم

ده‌بوو وشه‌ به‌ وشه‌ ژیان فێر بم

وه‌کچۆن وشه‌ به‌ وشه‌ له‌بیری ده‌که‌م.

 

له‌پێناو زاناییت که‌ هی من نییه‌ خۆشم ده‌وێی

له‌پێناو سڵاوت

به‌پێچه‌وانه‌ی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ که‌ ته‌نیا خه‌یاڵ بوون خۆشم ده‌وێی

له‌پێناو ترپه‌ی تاهه‌تایی ئه‌م دڵه‌ نه‌سره‌وته‌م

تۆ پێت وایه‌ که‌ گومانی، به‌ڵام له‌راستیدا یه‌قینی

تۆ هه‌تاوێکی مه‌زنی که‌ له‌ مێشکی من دا په‌ره‌ده‌ستێنی

کاتێ که‌ له‌ خۆم دڵنیام.‌

 

+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

 

چه‌ند تێرمێکی گرنگی کارڵ مارکس

له‌خۆنامۆیی و دابڕاوی (Alienation and Estrangement)

‌‌‌‌‌‌هێگل و نوسه‌رانی دیکه، وشه‌ی له‌خۆنامۆیی به‌ هاوتای به‌رهه‌ستبوونه‌وه‌ (Objectification) ده‌زانن. مارکس یه‌که‌م بیرمه‌ند بوو که‌ ئه‌م دوو چه‌مکه‌ تێکئاڵاوه‌ی لێک جیا کرده‌وه‌ و جێگا و شوێنی شیاوی هه‌ر کامیانی دیاری کرد. ئه‌و زیاتر ئلیناسیۆنی وه‌ک شێوازێکی چه‌واشه‌ و نائاسایی به‌رهه‌ستبوونه‌وه‌ پێناسه‌ کرد، که‌ له‌ خۆیدا نه‌ باشه‌ و نه‌ خراپه‌،‌ به‌ڵکوو رۆڵێکی ناکارا inactive ده‌گێڕێ. به‌ڕای مارکس، ئلیناسیۆن ته‌نیا به‌هۆی دۆخێکی تایبه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی پێکدێت- دۆخێک که‌ له‌ودا هێز و توانای سروشتی مرۆڤ له‌ رێگه‌ی کار و تێکۆشانه‌وه‌ به‌رهه‌ست ده‌بنه‌وه‌ و له‌ دژی سروشت و زاتی ئینسانی مرۆڤ ده‌وه‌ستن.

ئلیناسیۆن به‌رده‌وام به‌هۆی شتێکه‌وه‌ پێکدێت (که‌وابوو، ئلیناسیۆن له‌گه‌ڵ "دۆخێکی مرۆڤی" هاوتا نییه‌)، به‌ڵکوو به‌هۆی نامۆ بوون و دابڕان له‌ شتێک به‌دی دێت. له‌خۆنامۆیی له‌ سیستمی سه‌رمایه‌داری دا خاوه‌ن ئه‌م چوار ره‌هه‌نده‌یه‌:

  1. مرۆڤ له‌ به‌رهه‌می کاری خۆی، که‌ ده‌بێته‌ مڵکی سه‌رمایه‌دار، نامۆ بووه‌؛
  2. مرۆڤ له‌ تێکۆشانی به‌رهه‌مهێنه‌ری خۆی (یانی له‌ کار) که‌ ئێستا سروشت و توانای ئه‌و ره‌ت ده‌کاته‌وه‌، نامۆ بووه‌؛
  3. مرۆڤ له‌ سروشتی سه‌ره‌کی خۆی، یانی له‌ مرۆڤایه‌تی نامۆ بووه‌؛
  4. مرۆڤ له‌ مرۆڤه‌کانی تر، یانی له‌ کۆمه‌ڵگه‌، نامۆ بووه‌...

ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

به‌سه‌رهاتی حه‌سه‌نه‌کی وه‌زیر و فه‌رزاد که‌مانگه‌ر

هادی محه‌مه‌دی

به‌یهه‌قی مێژوونوسی به‌ناوبانگی ئێرانی ده‌نووسێ: حه‌سه‌نه‌کی وه‌زیر، وه‌زیری ژیر و لێزان و لێهاتووی سوڵتان مه‌حمود، له‌ سه‌رده‌می وی دا ده‌سه‌ڵاتی فراوانی هه‌بوو، به‌ڵام کاتێ سولتان مه‌حمود مرد و مه‌سعودی کوڕی ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌سته‌وه‌ گرت، نه‌یاران و ناحه‌زانی حه‌سه‌نه‌کی وه‌زیر، که‌وتنه‌ پیلان گێڕان و سه‌رئه‌نجام به‌ تاوانی ئه‌وه‌ که‌ حه‌سه‌نه‌ک له‌ دین لای داوه‌ و بووه‌ به‌ "قرمه‌تی" (کڕماتی/ ئێزیدی)، سوڵتان مه‌سعودیان رازی کرد که‌ حوکمی کوشتنی وه‌زیری لێزان ده‌ربکات، سه‌رئه‌نجام حه‌سه‌نه‌ک له‌ دار درا و هه‌موو خه‌ڵکی شار تازیه‌بار بوون؛ له‌م کاته‌دا دایکی حه‌سه‌نه‌ک ده‌چێته‌ به‌رده‌م ته‌رمی کوڕه‌که‌ی به‌سه‌ر سێداره‌وه‌ و دبێژێ: "چه‌ند مه‌زن بوو حه‌سه‌نی کوڕی من، که‌ سوڵتان مه‌حمود ئه‌م دنیای پێدا و، سوڵتان مه‌سعود ئه‌و دنیا"!

فه‌رزاد که‌مانگه‌ریش مامۆستای دڵسۆز و لێزانی کوردستان و هیوای مناڵانی هه‌ژاران بوو، له‌ زیندان گه‌وره‌ترین حه‌ماسه‌ی خولقاند؛ جنایه‌ت و وه‌حشیگه‌ری دوژمنی فاشیستی رسوا کرد، به‌ کۆڵنه‌دان و خۆڕاگری وه‌ک مرۆڤێکی کوردی تیپیک، رێز و پرستیژی بۆ خه‌باتی رزگاری خوازانه‌ی کوردستان به‌ دیاری هێنا، فه‌رزاد به نامه‌کانی زیندان، وه‌ک راسکۆلنیکۆفی داستایۆڤسکی، گشت ره‌نج و ئازاره‌کانی مرۆڤی ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌ی باس کرد، ته‌نانه‌ت‌ مه‌رگی دلێرانه‌ی فه‌رزاد بوو به‌هۆی یه‌کێتی و یه‌کڕیزی هه‌موو هێزه‌کانی کوردستان و گه‌وره‌ترین خزمه‌تی به‌ خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تی کورد کرد، جگه‌ له‌وه‌ش هه‌تا ئێستا ده‌یان که‌س به‌ ناوی فه‌رزاده‌وه‌، خۆیان به‌ دۆستی فه‌رزاد ده‌ناسێنن و هه‌ڵدێن و ده‌چن بۆ هه‌نده‌ران، ته‌نانه‌ت دوژمنانی فه‌رزاد و رێبازی فه‌رزادیش!

 ئه‌ڵبه‌ت هه‌ر که‌سێکی به‌رهه‌ڵستکاری سیستمی کۆماری ئیسلامی مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ که‌ بڕوات بۆ هه‌نده‌ران ‌و مافی په‌نابه‌ری وه‌ربگرێ و به‌ ئارامی و به‌ ئاسایش بژی، به‌ڵام به‌ درۆ به‌کارهێنانی که‌سێتی مه‌زنی فه‌رزاد که‌مانگه‌ر له‌پێناو خواستی هه‌ڵپه‌رستانه‌، به‌ر له‌ هه‌ر شتێک خه‌یانه‌ته‌ به‌و پرنسیپه‌ ئه‌خلاقیانه‌ که‌ فه‌رزاد له‌ ناخی زه‌جر و ئه‌شکه‌نجه‌ و ئازاردا ژیاندیه‌وه‌... 

چه‌ند مه‌زنه‌ فه‌رزادی دایه‌ سه‌ڵته‌نه که‌...‌ 

+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

کۆتایی هه‌زاره‌ End of millennium)

با جیهانی خۆمان بناسین [1]

مانوێل کاستێلز

 

ده‌ڵێی ژیان له‌ سه‌ره‌تا دایه‌

ده‌ڵێی تازه‌ له‌ دایک ده‌بین؛

وه‌ره‌ با زارمان

به‌ شه‌پۆلی ناوی گوماناوی

داب و نه‌ریتی رواڵه‌تی و خه‌ماوی

به‌ ده‌قی ره‌ق و ئاڵۆز

به‌ فیز و خۆ په‌رستی

نه‌ئاخنین.

ده‌مه‌وێ هه‌موو شته‌کان تێکبڕژێنم

یه‌کیان بخه‌م، له ‌نوێ بیانخولقێنم

ده‌مه‌وێ هه‌موو شته‌کان ئاوێته‌ بکه‌م،

په‌رده‌یان له‌ ڕوو هه‌ڵماڵم،

تا هه‌رچی رووناکی له‌ جیهان دایه‌

وه‌ک ئۆقیانوس تێکبڕژێ،

تا یه‌کێتییه‌کی به‌خشنده‌ و مه‌زن پێکبێ و

عه‌تری سترانی زیندوو بپروشێنێ.

                                           (پابلۆ نێرۆدا)

                                              سه‌رهه‌ڵدانی جیهانی نوێ[1]

له‌ کۆتایی ئه‌م هه‌زاره‌دا خه‌ریکه‌ جیهانێکی نوێ پێکدێ. ئه‌م جیهانه‌ له‌ کۆتایی ده‌یه‌ی 1960 و نێوه‌ڕاستی ده‌یه‌ی 1970، به‌هۆی هاوزه‌مه‌نی مێژوویی سێ پرۆسه‌ی سه‌ربه‌خۆ سه‌ری هه‌ڵدا: 1. شۆڕشی تێکنۆلۆژی زانیاری؛ 2. قه‌یرانی ئابووری بورژوازی و باوکسالاری و، سه‌رله‌نوێ بنیادنانه‌وه‌ی؛ 3. گه‌شه‌ی چه‌ندین بزاڤی فه‌رهه‌نگی کۆمه‌ڵایه‌تی، وه‌ک ئازادی خوازی، مافی مرۆڤ، فمێنیزم و ژینگه‌ پارێزی. دانوستانی ئه‌م ره‌وتانه‌ و ئه‌و هۆکارانه‌ی گه‌شه‌یان پێده‌ده‌ن، پێکهاته‌یه‌کی مۆدێرنی کۆمه‌ڵایه‌تی، یانی کۆمه‌ڵگه‌ی تۆڕی، ئابوورییه‌کی مۆدێرن، یانی جۆرێک ئابووری زانیاری- جیهانی و؛ فه‌رهه‌نگێکی نوێ، یانی فه‌رهه‌نگی مه‌جازی واقعی پێکدێنێ. لۆژیکی پاڵپشتی ئه‌م ئابوورییه‌، ئه‌م جڤاته‌ و ئه‌م فه‌رهه‌نگه‌، ژێرخانی پراتیک و دام و ده‌زگای کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهان دا لێکده‌به‌ستێ.

له‌ تۆژینه‌وه‌کانی‌ سێ به‌رگی ئه‌م کتێبه‌دا خه‌سڵه‌ت و تایبه‌تمه‌ندی سه‌ره‌کی ئه‌م جیهانه‌ تازه‌مان ناسی. شۆڕشی تێکنۆلۆژی زانیاری، بوو به‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی ره‌وتی زانیاری خوازی که‌ بنه‌مای مادی جڤاتێکی نوێ پێکدێنێ. له‌ جیهانی ئه‌نفۆرمه‌یشن دا، به‌رهه‌مهێنانی سروه‌ت، به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵات و پێکهێنانی پێوه‌ری فه‌رهه‌نگی، به‌ هێز و توانای تێکنۆلۆژیکی جڤاتان و تاکه‌کانه‌وه‌ به‌ستراوه‌ و، تێکنۆلۆژی زانیاری چه‌قی ئه‌م هێزه‌ پێکدێنێ. تێکنۆلۆژی زانیاری وه‌ک ئامێری حه‌تمی به‌ڕێوه‌بردنی کارامه‌ی پرۆسه‌ی بوژاندنه‌وه‌ی پێکهاته‌ی ئابووری – کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌رکه‌وت. رۆڵی ئه‌م تێکنۆلۆژییه‌ به‌تایبه‌ت ده‌رفه‌تی گه‌شه‌ی تۆڕسازی ده‌ڕه‌خسێنێ که‌ وه‌ک فۆرمی ئه‌کتیڤ و گه‌شنده‌ی رێکخراوی چالاکی مرۆڤی گرنگی زۆری هه‌یه‌. لۆژیکی تۆڕسازی گشتگیر، تێکڕای بواره‌کانی ژیانی ئابووری کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌گۆڕێ.

قه‌یرانی دوو مۆدێلی گه‌شه‌ی ئابووری سه‌رمایه‌داری و بروکراسی، له‌ نیوه‌ی ده‌یه‌ی 1970دا ده‌رفه‌تی سه‌رهه‌ڵدانی پێکهاته‌ی هاوته‌ریبی ئه‌وانی ره‌خساند. له‌ ئابووری سه‌رمایه‌داری دا، ده‌وڵه‌تان و کۆمپانیاکان به‌و سیاسه‌تانه‌ کاری خۆیان ده‌برده‌ پێش که‌ زه‌مینه‌ی‌ فۆرمێکی نوێی بورژوازی خولقاند. تایبه‌تمه‌ندی ئه‌م شێوازه‌ له‌ بورژوازی، جیهانگیری کار و چالاکی ئابووری، سازگاری رێکخراوه‌یی و ده‌سه‌ڵاتی زیاتری به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ هێزی کاردا بوو. زه‌خت و فشاری رکه‌به‌رایه‌تی، گۆڕانی کار و لاواز بوونی هێزی کاری ئۆرگانیزه‌، ده‌وڵه‌تی رفا (welfare state) که‌ به‌ردی بناغه‌ی کونتراکتی کۆمه‌ڵایه‌تی چاخی سه‌نعه‌تی بوو، بچووک کرده‌وه‌. تێکنۆلۆژی مۆدێرنی زانیاری، به‌ پێکهێنانی ئامێری تۆڕسازی، پێوه‌ندی دووراودوور، پاشه‌که‌وت- لێکدانه‌وه‌ی زانیاری، تاکیبوونه‌وه‌ی کار، سانتراڵیزه‌ و دێسانتراڵیزه‌کردنی هاوکاتی بڕیاردان، له‌ پێکهاتنی فۆرمی تازه‌ و بگۆڕی بورژوازی دا، رۆڵی سه‌ره‌کی گێڕا.

له‌م ئابوورییه‌ جیهانییه‌ لێکبه‌ستراوه‌دا، رکه‌به‌ران، کۆمپانیا و ده‌وڵه‌تانی نوێ، له‌ئاست به‌رهه‌مهێنان، بازرگانی، سه‌رمایه‌ و هێزی کار، داوای به‌شی زیاتر ده‌که‌ن. سه‌رهه‌ڵدانی ئابووری به‌هێز و ئه‌کتیڤی وڵاتانی [ئاسیایی] ده‌ڤه‌ری ئۆقیانووسی ئارام و، پرۆسه‌ی نوێی سه‌نعه‌تی بوونه‌وه‌ و په‌ره‌سه‌ندنی بازاڕ له‌ هه‌رێمه‌ جۆراوجۆره‌کانی جیهان دا، پانتایی و پێوه‌ری ئابووری جیهانی گه‌شه‌ پێدا و بناغه‌ی فره‌کولتوری لێکبه‌ستروای ئابووری داڕشت. تۆڕه‌کانی سه‌رمایه‌، هێزی کار، زانیاری و بازاڕه‌کان، به‌ ئامێری تێکنۆلۆژی، رۆڵ و کارکردی خه‌ڵک و ده‌ڤه‌ره‌ گرنگه‌کانی جیهانیان لێک گرێداو، هاوکات ئه‌و وڵات و جڤاتانه‌ی، که‌ بۆ سه‌رمایه‌ی جیهانی په‌سیڤ و بێ بایه‌خ بوون، له‌ تۆڕه‌کان ده‌رکرد. ده‌رکردن و سڕینه‌وه‌ی هه‌ندێ جڤاتی بێ که‌ڵک، هه‌ندێ ده‌ڤه‌ری شاره‌کان، ناوچه‌کان و ته‌نانه‌ت هه‌ندێ له‌ وڵاتان، دیارده‌یه‌کی لێکه‌وته‌وه‌ که‌ من به‌ "جیهانی چوارم" پێناسه‌م کردووه‌. کاتێ به‌مه‌به‌ستی سه‌رخستنی گه‌شه‌ی ئابووری تاوانکار(criminal)  له‌ ئاستی جیهانیدا به‌ سه‌رنجدان به‌ دۆخی ناله‌باریان به‌شێک له‌‌و خه‌ڵک و ده‌ڤه‌رانه‌یان بۆ‌‌ جنایه‌تی سیستماتیک به‌کار هێنا، هه‌وڵی ره‌شبینانه‌ی ئه‌و خه‌ڵکه‌ بۆ په‌یوه‌ستبوون به‌ ئابووری جیهانی و، بۆ ده‌ربازبوون له‌ په‌راوێز که‌وتن، دیارده‌یه‌کی لێکه‌وته‌وه‌ که‌ من به‌ "رێککه‌و‌تنی په‌ست" پێناسه‌م کردووه‌. ئامانجی ئه‌م ئابوورییه‌ دامرکانی خواست و هه‌وه‌سی قه‌ده‌غه‌ و، دابینکردنی شت و مه‌کی قاچاخ له‌پێناو فه‌راهه‌م کردنی پێویستی بێسنووری تاک و گرووپه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانه‌.

ژیاندنه‌وه‌ی پێکهاته‌ی بروکراسی به‌کرده‌وه‌ به‌تایبه‌ت بۆ جڤاتانی بروکراتیکی زاڵ له‌ جیهان، یانی یه‌کێتی سۆڤیه‌ت که‌ له‌ ناوه‌ندی تۆڕێکی به‌رین له‌ وڵاتان و پارته‌کانی بروکرات دا بوو، ‌زۆر دژوار ده‌رکه‌وت. بروکراسیی سۆڤیه‌ت سه‌لماندی که‌ ئه‌م وڵاته‌ گرنگی زانستی ئه‌نفۆرمه‌یشن ناناسێ، هه‌ر ئه‌م پرسه‌ش بووه‌ هۆی وه‌ستانی گه‌شه‌ی ئابووری و، ماشێنی ملیتاری سۆڤیه‌تی لاواز کرد که‌ سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌کی ده‌سه‌ڵاتی بوو. کاتێ هه‌ندێ له‌ رێبه‌رانی سۆڤیه‌ت له‌ ئاندرۆپۆڤ تا گورباچۆڤ، هه‌ستیان به‌ دۆخی قه‌تیس و وه‌ستاو کرد، هه‌وڵیان دا پێکهاته‌ی سیستمه‌که‌یان نوێ بکه‌نه‌وه‌. رێبه‌رایه‌تی رێفۆرمیسته‌کان بۆ زاڵبوون له‌ ئاست به‌ره‌نگاری حیزب – ده‌وڵه‌ت، زانیارییه‌کانی بۆ هه‌موان بڵاو کرده‌وه‌ و داوای پشتیوانی کۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی کرد. نه‌ده‌کرا ره‌وتی به‌هێزی ناسنامه‌ خوازی نه‌ته‌وه‌یی – فه‌رهه‌نگی و خواستی خه‌ڵک بۆ دێموکراسی به‌ ئاسانی له‌ به‌رنامه‌ی له‌پێشدا دیاریکراوی چاکسازی دا بگونجێت. فشاری رووداوه‌کان، هه‌ڵه‌ی تاکتیکی، لاوازی سیاسی و، ناکۆکی ده‌روونی سیستمی بروکراتیک، له‌ قاڵبی یه‌کێ له‌ سه‌یرترین رووداوه‌کانی مێژووی سیاسی دا روخانی له‌ناکاوی کۆمۆنیزمی سۆڤیه‌تی به‌دواوه‌ بوو. هاوکات له‌گه‌ڵ ئه‌م روداوه‌، ئه‌مپراتۆری سۆڤیه‌تیش تێکشکا و له‌گه‌ڵ ئه‌ویش دا هه‌موو رژیمێکی‌ بروکراتیکی پاشکۆی سۆڤیه‌ت له‌ گشت دنیا لاواز بوون. ئه‌زموونی شۆڕش کردنیش که‌ له‌ سه‌ده‌ی بیستم دا ئه‌زموونی زاڵ بوو، کۆتایی هات. ئه‌مه‌ هاوکات به‌مانای کۆتایی جه‌نگی سارد له‌ نێوان سه‌رمایه‌داری و بروکراسی دا بوو که‌ له‌ نیو سه‌ده‌ی رابردوودا جیهانی دابه‌ش و، ژئۆپلۆتیکی دیاری و، ژیانی ئێمه‌ی داگیر کردبوو.

بروکراسی، له‌ فۆرمی کۆمۆنیستی دا، به‌کرده‌وه‌ لێره‌دا کۆتایی هات، هه‌روه‌ک له‌ به‌رگی سێهه‌می ئه‌م کتێبه‌دا هه‌وڵم داوه‌ پیشان بده‌م‌، فۆرمی چینی ده‌وڵه‌تی بروکراتیک، رێگایه‌کی ئاڵۆزتر و زراڤتری بۆ ده‌ربازبوونی مێژوویی خۆی هه‌ڵبژارد. لێره‌دا ده‌مه‌وێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بکه‌م که‌ له‌ ده‌یه‌ی 1990دا، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی حیزبی کۆمۆنیست به‌ته‌واوی ده‌وڵه‌تی کۆنترۆڵ  ده‌کرد، به‌ نوێنه‌رایه‌تی ده‌وڵه‌ت، پرۆژه‌یه‌کی ناسیۆناڵیستییان داڕ‌شت تا ده‌وڵه‌تی چین تێکه‌ڵ به‌ ئابووری جیهانی ببێت. ئه‌م ناسیۆناڵیزمه‌ چینییه‌ به‌ خه‌سڵه‌تی سۆسیالیستیه‌وه‌ به‌خێرای له‌ ده‌وڵه‌تی بروکراتیک داده‌بڕێ و له‌گه‌ڵ سه‌رمایه‌داری جیهانی تێکه‌ڵ ده‌بێ و هاوکات تێده‌کۆشی بۆ خۆ رێکخستن له‌گه‌ڵ بزاڤی ئه‌نفۆرمه‌یشن، به‌ بێ جڤاتێکی کراوه‌، رێگایه‌ک بدۆزێته‌وه‌.

پاش نه‌مانی بروکراسی وه‌ک سیستمێک، سه‌رمایه‌داری له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهان، له‌ ماوه‌ی یه‌ک ده‌یه‌دا په‌ره‌ ده‌ستێنێ و ده‌سه‌ڵاتی له‌ وڵاتان و فه‌رهه‌نگه‌کان و ره‌هه‌نده‌کانی ژیان دا قووڵتر ره‌گ ده‌کوتێ. به‌پێچه‌وانه‌ی ئاسۆی ئێجگار فره‌چه‌شنی فه‌رهه‌نگی کۆمه‌ڵایه‌تی، بۆ یه‌که‌م جار له‌ مێژوودا، تێکڕای گۆی زه‌وی له‌ ده‌وری کۆمه‌ڵێک یاسای هاوبه‌شی ئابووری دا رێکده‌خرێت. به‌ڵام ئه‌م شێوازه‌ له‌ سه‌رمایه‌داری، له‌گه‌ڵ سه‌رمایه‌داری سه‌رده‌می شۆڕشی سه‌نعه‌تی و، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ ئه‌و فۆرمه‌ له‌ بورژوازی که‌ له‌ کاتی چه‌قین له‌ ده‌یه‌ی 1930 و جه‌نگی دووهه‌می جیهانی دا به‌ لایه‌نگری له‌ روانگه‌ی ئابووری کینز و ده‌وڵه‌تی رفای کۆمه‌ڵایه‌تی پێکهات، جیاوازه‌. ئه‌م فۆرمه‌ له‌ سه‌رمایه‌داری، بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌کانی، سه‌رسه‌خته‌، به‌ڵام له‌ به‌کارهێنانی ئامێره‌کان و خۆرێکخستن دا، له‌ مۆدێلی پێشووی خۆی زۆر جیاوازه‌. ئه‌م فۆرمه‌ له‌ بورژوازی، به‌پێی زانیاری پێکهاتووه‌ و بۆ به‌رهه‌مهێنان و داگیرکردنی سروه‌ت و سامان، به‌ داهێنان و تازه‌گه‌ری، خۆی ئه‌کتیڤ و جیهانی ده‌کاته‌وه‌. ئه‌م فۆرمه‌ له‌ بورژوازی زیاتر له‌ هه‌میشه‌ ریشه‌ی له‌ فه‌رهه‌نگ دایه‌ و به‌ که‌ره‌سه‌ و ئامێری تێکنۆلۆژی خۆی ته‌یار کردووه‌. به‌ڵام ئه‌م جاره‌ فه‌رهه‌نگ و تێکنۆلۆژی، هه‌ر دوویان به‌هۆی تونای کاریگه‌ری زانست و زانیاری – له‌ تۆڕێکدا که‌ به‌رده‌وام دانوستانی لێکبه‌ستراوی جیهانی دووپات ده‌کاته‌وه‌- به‌پێی زانست و زانیاری پێکهاتوون.

سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، جڤاتان ته‌نیا به‌رهه‌می ئاڵوگۆڕی ئابووری و تێکنۆلۆژیک نین و ناکرێ ئاڵوگۆڕی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ قه‌یرانی بنه‌مایی و سازگاری دا کورت بکه‌ینه‌وه‌. هاوکات له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م ئاڵوگۆڕانه‌ له‌ کۆتایی ده‌یه‌ی 1960 دا، چه‌ندین بزاڤی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌هێز له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا سه‌ریان هه‌ڵدا، سه‌ره‌تا له‌ ئه‌مریکا و فه‌رانسا، پاشان له‌ ئیتالیا، ئاڵمانیا، ئیسپانیا، ژاپۆن، برێزیل، مێکزیک و چێکوسڵواکیا، که‌ له‌ زۆر وڵاتی دیکه‌شدا ره‌نگدانه‌وه‌ و کاردانه‌ویان هه‌بوو. من وه‌ک به‌شدارێکی ئه‌م بزاڤه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ (ساڵی 1968 که‌ یاریده‌ری مامۆستای کۆمه‌ڵناسی نانتێر له‌ زانکۆی پاریس بووم) هه‌ست و خواستی ئازادی خوازی ئه‌و بزاڤانه‌م له‌ نزیکه‌وه‌ ده‌بینی. ئه‌م بزاڤانه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ که‌ زیاتر دیسکۆرسی ئایدئۆلۆژیکی مارکسیستییان هه‌ڵده‌بژارد، پێوه‌ندی قووڵیان له‌گه‌ڵ مارکسیزم، یان له‌گه‌ڵ چینی کرێکار نه‌بوو. ئه‌مانه‌ زیاتر بزاڤی فه‌رهه‌نگی بوون که‌ خواستیان گۆڕانی ژیان بوو، نه‌ گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات. ئه‌وان به‌شێوه‌ی غه‌ریزی ده‌یانزانی که‌ به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی دام و ده‌زگای ده‌وڵه‌تی، بزاڤه‌که‌یان یه‌کده‌ست ده‌کات، به‌ڵام پێکهێنانی ده‌وڵه‌تێکی نوێی شۆڕشگێر بزاڤه‌که‌یان به‌لاڕێدا ده‌بات. خواستی فراوانخوازانه‌ی ئه‌وان، دژکرده‌وه‌یه‌کی فره‌ڕه‌هه‌ندی له‌ئاست ده‌سه‌ڵاتی دیکتاتۆر، شۆڕش له‌ئاست‌ بێدادگه‌ری و، گه‌ڕان بۆ ئه‌زموونی شه‌خسی بوو. ئه‌گه‌رچی زیاتر خوێندکاران ئه‌م بزاڤانه‌یان وه‌ڕێ ده‌خست، به‌ڵام ئه‌م بزاڤانه‌ قه‌ت بزاڤی خوێندکاری نه‌بوون، چوونکه‌ سه‌رتاسه‌ری کۆمه‌ڵگه‌ و به‌تایبه‌ت لاوانی له‌به‌ر گرتبوو و به‌هاکانی له‌ هه‌موو ره‌هه‌نده‌کانی ژیاندا ره‌نگی دابۆوه‌. ئه‌ڵبه‌ت ئه‌م بزاڤانه‌ له‌ڕووی سیاسییه‌وه‌ تێکشکان، چوونکه‌ وه‌کوو هه‌موو بزاڤێکی یوتۆپیایی مێژوو، هه‌رگیز خوازیاری سه‌رکه‌وتنی سیاسی نه‌بوون. به‌ڵام به‌ زیادبوونی مێژوویی سودمه‌ندی پووکانه‌وه‌ و، زۆرێک له‌ بڕواکان و هه‌ندێ له‌ خه‌ونه‌کانیان له‌ جڤاتان دا چرۆی کرد و سه‌مه‌ری دا و له‌ شێوازی تازه‌گه‌ری کولتوری دا پشکووت که‌ بۆ وه‌چه‌کانی داهاتووش ئیدیۆلۆگ و سیاسه‌تڤانان گرنگی پێده‌ده‌ن. ئه‌م بزاڤانه‌ هه‌ندێ بیر و بڕوای په‌روه‌رده‌ کرد که‌ دواتر چه‌ندین ره‌وتی وه‌ک ژینگه‌پارێزی، فمێنیزم، داکۆکی له‌ مافی مرۆڤ، ئازادی سێکسی، یه‌کسانی ره‌گه‌زی و دیموکراسی خوازی لێکه‌وته‌وه‌. بزاڤی فه‌رهه‌نگی ده‌یه‌ی 1960 و سه‌ره‌تای ده‌یه‌ی 1970، به‌ گرنگیدان به‌ سه‌ربه‌خۆیی تاکی، له‌ئاست سه‌رمایه‌ و ده‌وڵه‌ت، جارێکیتر له‌ سیاسه‌ت دا رۆڵی گێڕا. کاتێ دام و ده‌زگاکانی سه‌رده‌می سه‌نعه‌تی، ره‌نگ و بۆنی دیموکراتیکیان پێوه‌ نه‌ما و تووشی قه‌یرانی ره‌وایی هاتن، له‌ ده‌یه‌ی 1990 دا ده‌رفه‌ت بۆ پێکهاتنی گرووپ و ئه‌نجۆمه‌نی فه‌رهه‌نگی هه‌موار بوو.

بزاڤه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان دژکرده‌وه‌یه‌ک نه‌بوون له‌ئاست قه‌یرانی ئابووری. له‌ راستیدا، له‌ کۆتایی ده‌یه‌ی 1960دا، له‌ سه‌رده‌می گه‌شه‌ی سه‌قامگیردا که‌ کار و پیشه‌ بۆ هه‌موان هه‌بوو، ئه‌م بزاڤانه‌ وه‌ک ره‌خنه‌گری "جڤاتی مه‌سره‌فی" په‌ره‌یان سه‌ند. له‌ کاتێکا ئه‌م بزاڤانه‌ بۆ نموونه‌ له‌ فه‌رانسا هه‌ندێ مانگرتنی کرێکارییان وه‌ڕی ده‌خست و، له‌ ئیتالیا یارمه‌تییان به‌ چه‌پی سیاسی ده‌کرد، وه‌ک به‌شێک له‌ سیاسه‌تی راست – چه‌پی سه‌رده‌می سه‌نعه‌تی، که‌ له‌ ده‌ڤه‌ری کێشه‌ و ناکۆکی سه‌رمایه‌داری دا رێکخرابوو، حساب نه‌ده‌کران. له‌ کاتێکدا ئه‌م بزاڤانه‌ به‌گشتی له‌گه‌ڵ شۆڕشی تێکنۆلۆژی زانستی هاوکات بوون، به‌ده‌ر له‌ هه‌ندێ دژایه‌تی ماشینیزم که‌ پێی وایه‌ هیۆمانیزم له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ده‌سڕێته‌وه‌ و هه‌روه‌ها دژایه‌تی هێزی ئه‌تۆمی، له‌ سیستمی به‌هاکان و له‌ ره‌خنه‌کانیان دا باسی تێکنۆلۆژی نه‌ده‌کرا. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م بزاڤه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ به‌زۆری فه‌رهه‌نگی بوون و له‌ ئاڵوگۆڕی ئابووری و تێکنۆلۆژیک سه‌ربه‌خۆ بوون، ئه‌مما له‌سه‌ر ئابووری و تێکنۆلۆژی و پرۆسه‌ی نوێکردنه‌وه‌یان کاریگه‌ر بوون. رۆحی ئازادی خوازی ئه‌م بزاڤانه‌ له‌سه‌ر ره‌وتی به‌کارهێنانی تاکی و ناسه‌نتراڵی تێکنۆلۆژی، کاریگه‌ری به‌رچاوی هه‌بوو. دابڕانی له‌ناکاوی ئه‌م بزاڤانه‌ له‌ سیاسه‌تی کلاسیکی پرۆلیتاری، هێزی کاری رێکخراوی لاواز کرد و به‌مجۆره‌ سه‌رمایه‌داری به‌ ئاسانی سه‌رله‌نوێ خۆی رێکخسته‌وه‌. ئازادبیری ئه‌م بزاڤانه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ به‌ ئاسانی ده‌ستکاری هێماکان تێست بکرێت و به‌مجۆره‌ ده‌رفه‌ت بۆ نواندنه‌وه‌ی فانتازییه‌کی فه‌رهه‌نگی مه‌جازی واقعی هه‌موار ببێت. گڵۆباڵیزم و ئه‌نترناسێۆناڵیزمی ئه‌م بزاڤانه‌ پێگه‌یه‌کی فکری بۆ دنیایه‌کی لێکبه‌ستراو فه‌راهه‌م کرد. هه‌روه‌ها رقی ئه‌وان له‌ ده‌وڵه‌ت، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی هه‌ندێ له‌ رێبه‌رانیان ئۆرگان و گرووپی سیاسییان ده‌بوژانده‌وه‌، بناغه‌ی ره‌وایی داب و نه‌ریتی دیموکراتیکی له‌رزۆک کرد. بێجگه‌ له‌مه‌ش، بزاڤه‌کانی ده‌یه‌ی 1960 به‌ سه‌ربزێوی له‌ئاست به‌هاکانی باوکسالاری، نه‌ریتی دینی و ناسیۆناڵیزم، ده‌رفه‌تیان بۆ دابڕانێکی بنه‌ڕه‌تی له‌ سه‌رتاسه‌ری دنیادا پێکهێنا: له‌لایه‌ک‌، ئلیتانی چالاک که‌ خۆیان له‌ڕووی فه‌رهه‌نگییه‌وه‌ پێناسه‌ کردبوو به‌ها تایبه‌ته‌کانی خۆیان به‌پێی ئه‌زموونه‌کانیان داڕشت؛ له‌لایه‌کیتره‌وه‌، هه‌ندێ گرووپی کۆمه‌ڵایه‌تی‌ تا ده‌هات له‌ ئاسایش، زانیاری، سه‌رچاوه‌کان و ده‌سه‌ڵات بێ به‌ش ده‌بوون و داکۆکییان له‌و به‌هایانه‌ ده‌کرد که‌ بزاڤی‌ ده‌یه‌ی 1960 ره‌تی ده‌کرده‌وه‌.

شۆڕشی تێکنۆلۆژی، نوێکردنه‌وه‌ی پێکهاته‌ی ئابووری و نرخاندنی فه‌رهه‌نگ، [هه‌مویان] به‌ره‌و پێناسه‌کردنه‌وه‌ی مێژوویی مناسباتی به‌رهه‌مهێنان، ده‌سه‌ڵات و ئه‌زموونێک ده‌ڕۆن که‌ جڤاتانی پێکهێناوه‌...


[1] من به‌ڕاستی پێم وایه‌ که‌ له‌ کۆتایی ئه‌م هه‌زاره‌دا جیهانێکی نوێ خه‌ریکه‌ پێکدێ. له‌ سێ به‌رگی ئه‌م کتێبه‌دا تێکۆشاوم به داتا و‌ زانیاری و شیکاری، ئه‌م شته‌ بسه‌لمێنم. ئای سی (IC) و کامپیۆتێر تازه‌ن؛ پێوه‌ندی ته‌له‌فوونی مۆبایل که‌ له‌ هه‌موو شوێنێک ئاماده‌یه‌، تازه‌یه‌؛ بازاڕه‌ ماڵییه‌کانی جیهان که‌ به‌هۆی ئه‌لکترۆنیک لێکبه‌ستراون و له‌ زه‌مه‌نی واقعی دا هه‌ڵده‌سوڕێن، تازه‌ن؛ ئابووری بورژوازی لێکبه‌ستراو که‌ تێکڕای گۆی زه‌وی گرتۆته‌وه‌، تازه‌یه‌؛ زۆرینه‌ی هێزی کاری شاره‌کان له‌ڕووی زانست و لێکدانه‌وه‌ی زانیاری له‌ ئابووری پێشکه‌وتوودا، تازه‌ن؛ زۆرینه‌ی حه‌شیمه‌تی شاریی سه‌ر گۆی زه‌وی تازه‌ن؛ روخانی ئه‌مپراتۆری سۆڤیه‌ت، نه‌مانی کۆمۆنیزم و، کۆتایی جه‌نگی سارد، تازه‌ن؛ سه‌رهه‌ڵدانی ده‌وڵه‌تانی ئاسیایی ده‌ڤه‌ری ئۆقیانوسی ئارام، وه‌ک به‌شدارانی هاوتای ئابووری جیهانی، تازه‌ن؛ دژایه‌تی به‌رفراوان له‌ئاست باوکسالاری تازه‌یه‌؛ وشیاری هه‌موان له‌مه‌ڕ پاراستنی ژینگه‌، تازه‌یه‌؛ سه‌رهه‌ڵدانی کۆمه‌ڵگه‌ی تۆڕی که‌ به‌پێی فه‌زای ره‌وته‌کان و زه‌مانی بێ زه‌مه‌ن پێکهاتووه‌، له‌ڕووی مێژووییه‌وه‌ تازه‌یه...‌



[1]. ئه‌م بابه‌ته‌ ئاکامی گشتی کتێبی سێ به‌رگی چاخی زانیاری: ئابووری، کۆمه‌ڵگه‌ و فه‌رهه‌نگه‌. به‌شی یه‌که‌می ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ گۆڤاری زانستی سه‌رده‌م بڵاو کرایه‌وه‌، به‌شی دووهه‌م له‌ گۆڤاری سه‌رده‌م بڵاو کرایه‌وه‌، به‌شی سێهه‌م (کۆتایی هه‌زاره‌) تازه‌یی له‌ گۆڤاری شاهۆ بڵاو بۆته‌وه‌؛ بۆ ناساندنی کاستێڵز و گرنگی ئه‌ندێشه‌ی کاستێڵز لێره‌دا بۆ سێهه‌مین جار یاداشتی سه‌ره‌تای وه‌رگێڕ دێنینه‌وه‌.


 

+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

مایاکۆڤسکی، شعر، فوتوریزم

 

مایاکۆڤسکی شاعیری فوتوریست و شۆڕشگێڕی روسی، له‌ ساڵی 1894 له‌ وڵاتی گورجستان له‌ ده‌ڤه‌ری قه‌فقاز له‌دایک بوو.

ئه‌و له‌ ژیاننامه‌ی خۆی دا ده‌نووسێ: "منم ڤلادیمیر مایاکۆڤسکی"، رۆژی حه‌وتی مانگی ژووئیه‌، ساڵی 1894 له‌ دایک بووم.

به‌هه‌ر حاڵ سه‌رتاسه‌ری ژیانی مایاکۆڤسکی خه‌بات و داهێنان بوو. ئه‌زموونه‌کانی ژیانی، کاریگه‌ری قووڵی له‌ شێعری دا و له‌ گه‌شه‌ی ستایلی فتوریزم و له‌ به‌رهه‌مه‌کانی دا هه‌بوو.

مایاکۆڤسکی تا 20 ساڵان سێ جار گیرا و زیاتر له‌ ساڵێک وه‌ک زیندانی سیاسی به‌ند کرا.

دواتر به‌ ناسینی پیاوانی به‌ناوبانگی رووسی، ڤاسیلی کامنسکی و بورلیوک، قۆناغێکی نوێ له‌ ژیانی ده‌ستی پێکرد.

"به‌ درێژایی ئه‌و رۆژه‌ توانیبووم شێعرێک بڵێم، یان باشتر بێژم، چه‌ند بڕگه‌ له‌ شێعرێک، شێعرێکی ئێجگار خراپ که‌ قه‌ت بڵاو نه‌کرایه‌وه‌، له‌ پارکی سرێتنسکی چه‌ند به‌شێکم بۆ بورلیوک خوێنده‌وه‌ و وتم "ئه‌وه‌ شێعری یه‌کێ له‌ هاوڕێیانمه‌"، ئه‌و به‌رانبه‌رم وه‌ستا و چاوی له‌ نێوچاوانم بڕی و هاواری کرد: "نا ئه‌وه‌ شێعری خۆته‌، تۆ شاعیرێکی بلیمه‌تی... "ئه‌و شه‌وه‌ له‌پڕ بووم به‌ شاعیر"! بێگومان ستایلی فوتۆریزم له‌ روسیا به‌هۆی که‌سێتی  مایاکۆڤسکی و هه‌وڵ و تێکۆشان و به‌رهه‌مه‌کانی ئه‌و گه‌شه‌ی کرد و په‌ره‌ی سه‌ند.

مایاکۆڤسکی پاش دۆڕانی ئه‌ڤینی ماریا دنیسڤا، کچێکی خه‌ڵکی ئۆدسا، له‌ مانگی ژانویه‌ی 1924دا به‌پێی ستایلی فۆتۆریزم شێعری هه‌وری پانتۆڵ پۆشی نووسی، لایه‌نگرانی ره‌وتی فوتۆریست به‌جۆرێک پێشوازییان له‌م شێعره کرد که‌ وه‌ک شاکاری شێعری ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ناسرا.

ئه‌گه‌رچی ره‌نگه‌ شێوازی نوێی داڕشتنی وشه‌کان و رسته‌کان له‌م جۆره‌ شێعره‌دا سه‌یر بێت، به‌ڵام په‌یامی رۆشن و دیمه‌نسازی به‌هێزی ئه‌م شێعره‌، ئێجگار سه‌رنج ڕاکێشه‌.

مایاکۆڤسکی سه‌رئه‌نجام له‌ ساڵی 1930 دا، کۆتایی به‌ ژیانی خۆی هێنا؛ ژیانێک که‌ پڕاوپڕ له‌ ره‌نجی عشق و ‌ژانی خه‌ڵک و خه‌بات له‌ دژی سته‌م و دۆگماتیزم له‌ ئه‌ده‌بیاتی روسیا بوو.

ئه‌م چه‌ند رسته‌ که‌ ره‌نگه‌ به‌شێک له‌ دواین شێعری مایاکۆڤسکی بێت،‌ پاش خۆکوشتنی له‌ گیرفانی دا بینرایه‌وه‌:

 

سه‌عات دووی نیوه‌شه‌وه‌

تۆ له‌ شیرین خه‌و دای.

له‌ شه‌ودا کاکێشانی رێگای شیری،

روباری زیو ده‌ئاژوێنێ.

په‌له‌ ناکه‌م؛

په‌یامێکم نییه‌ تا به‌ بروسکه‌ی ته‌لگرام

خه‌وت لێ بشێوێنم.

 

ده‌ریا ده‌کشێته‌وه‌

ده‌ریا ده‌خه‌وێت

وه‌ک دبێژن، کاره‌سات نزیکه‌.

به‌له‌می عشق به گاشه‌ی ژین تێکده‌شکێ‌.

له‌پاش خه‌م و ژان و ئازاره‌کان

هه‌موو شتێ له‌نێوانمان کۆتایی دێ‌.

 

بڕوانه‌ دنیا چ کش و مات خه‌وتووه‌.

شه‌و باج ده‌دا به‌ ئاسمان به‌ زیوی ئه‌ستێره‌کان

له‌م ساته‌دا مرۆڤ هه‌ڵده‌ستێ

تا له‌گه‌ڵ مێژوو و سه‌رده‌مه‌کان و

گشت ئافراندن بدوێ.

 

 

+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

ئێمــــــــــــه‌ و رۆمـــــــــــــــــان[1]

"شاری مۆسیقاره‌ سپییه‌کان"

و

"شاری ده‌سته‌ و تاقمه‌کان"

سه‌رنجێک و به‌راوردێک

هادی محه‌مه‌دی

 

"نوسه‌رێک که‌ سه‌رده‌می خۆی نه‌ناسیبێت، پێش  ئه‌وه‌ی به‌ مه‌رگی سروشتی بمرێ، ده‌مرێت."‌

 

سه‌ره‌تا: رۆمان وه‌ک گرنگترین ژانری ئه‌ده‌بی سه‌رده‌می مۆدێرن ناسراوه‌. رۆمان بریتییه‌ له‌ حه‌ماسه‌ی دنیایی بورژوایی؛ دنیایه‌کی لێکترازاو و پرژوبڵاو که‌ ئیتر له‌ودا ژانری وه‌ک تراژێدی، حه‌ماسه‌ و لیریزم ده‌وریان نه‌ماوه‌ و ده‌قی په‌خشان (ده‌قی رۆمان) له‌گه‌ڵ دنیای لێکترازاوی بورژوازی سازگاری ته‌واوی هه‌یه‌. یانی له‌ دنیای کۆن دا که‌ مرۆڤ له‌نێو هۆز و کۆمۆنێک دا ده‌ژی و پێوه‌ندی قووڵ و پته‌وی له‌گه‌ڵ جڤاته‌که‌ی خۆی هه‌یه‌، له‌ بواری هونه‌ر و جوانیناسی دا شێعر و حه‌ماسه‌ ده‌خولقێنی، شێعری به‌رز و تۆکمه‌، خاوه‌ن کێش و هارمۆنی؛ به‌رهه‌مه‌کانی هۆمێر، حافظ، نالی و ...؛ به‌ڵام له‌ دنیای مۆدێرنی بورژوازی دا که‌ هه‌موو هۆز و جڤاته‌کان لێکده‌ترازێن و کۆمه‌ڵگه‌ ئه‌تۆمیزه‌ ده‌بێ و تاکگه‌رایی و له‌خۆنامۆیی په‌ره‌ده‌ستێنێ و تاکه‌کان که‌مترین پێوه‌ندییان پێکه‌وه‌ هه‌یه‌، ژانری رۆمان ده‌خولقێ، ده‌قێکی په‌خش و په‌رێشان که‌ له‌ڕووی فۆرم و هارمۆنییه‌وه‌ قه‌ت به‌ ئاستی شیعر ناگات.

 سه‌ره‌ڕای ئه‌م خاڵه‌، بۆچوونی بنێدیکت ئه‌ندرسۆن له‌مه‌ڕ رۆمان گه‌لێک سه‌رنجڕاکێشه‌. ئه‌ندرسۆن تێکنۆلۆژی چاپ و سه‌رهه‌ڵدانی ژانری رۆمان، به‌ یه‌کێ له‌ هۆکاره‌کانی نه‌ته‌وه‌سازی ده‌زانێ. بەڕای ئە‌ندرسۆن گە‌شە‌ی پێوە‌ندییەکان، سە‌رهە‌ڵدانی رۆژنامە‌گە‌ری، رۆماننووسی و سه‌نعه‌تی چاپ، وەک چە‌ندین دە‌رفە‌تى فەرهەنگی، بوارێک دەڕە‌خسێنن کە‌ لە‌ودا نە‌تە‌وە‌ وەک پێکهاتە‌یەکی یەکسان و یەکپارچە‌ دەخولقێنن. ئە‌ندرسۆن پێی وایە‌ کە‌ میدیا تازەکان و به‌تایبه‌ت رۆژنامە‌ و رۆمان وە‌ها رۆڵێک دە‌گێڕن کە‌ لە‌ مێشکی زۆربە‌ی خە‌ڵک دا ئامانجێکی هاوبەش دەڕوێنن. چونکە‌ کۆمە‌ڵانی خە‌ڵک، یەک هە‌واڵ، یەک روایە‌ت و یەک بابە‌ت بە‌ زمانێکی هاوبەش وە‌ردە‌گرن، هەموو ئە‌م فاکتە‌رانە‌ دە‌بنە‌ هۆی ئە‌وە‌ کە‌ بنە‌ماکانی هە‌ست و ئینتمای نە‌تە‌وایە‌تى لە‌ مێشکى ئە‌وان دا بڕسکێت. به‌ سه‌رنجدان به‌ روانگه‌ی ئه‌ندرسۆن و به‌راوردکردنی له‌گه‌ڵ دۆخی ئێستای گه‌لی کورد، تێده‌گه‌ین که‌ ژانری رۆمان ده‌توانێ له‌پێناو گشتگیرکردنی هه‌ست و وشیاری نه‌ته‌وایه‌تی و خولقاندنی ناسنامه‌ی نه‌ته‌ڤی دا رۆڵی گرنگ بگێڕێ؛ به‌ڵام ئاخۆ رۆمانی کوردی له‌ چ ئاستێک دایه‌؟



[1] . ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ دوا ژماره‌ی گۆڤاری ئاینده‌دا که‌ له‌ لایه‌ن هه‌ر دوو ده‌زگای سه‌رده‌م و ئاراسه‌وه‌ چاپ ده‌کرێت، بڵاو بۆته‌وه‌.


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

دیارده‌یه‌ک به‌ ناوی فه‌رزاد که‌مانگه‌ر

ن: هادی محه‌مه‌دی

 

نا هیچ که‌س ناتناسێته‌وه‌،

به‌ڵام ئه‌من ده‌تنووسمه‌‌وه‌‌

بۆ سه‌رده‌مانى داهاتوو ده‌تهۆنمه‌وه‌:

‌روخسارى مێهره‌بانت

هزر و شعورى خاراوت

تامه‌زرۆییت به‌ ره‌نج و

ژانی دانى ئه‌ژدیهای ره‌نج

یان مه‌راقێ که‌ له‌ ناخى رۆح سووکیتا ده‌بینرا.

 

ده‌بێ ده‌مێک ساڵ تێپه‌ڕێ    

ئه‌گه‌ر مێژوو

وه‌ها ‌که‌ڵه‌ کوڕێک بزێ.

که‌ڵه‌پیاوێکى کوردستان ئاوا پاراو

پڕاوپڕ له‌ کاره‌سات و لانکه‌ى ڕووداو

سیمای نه‌جیبت به‌ سروودێک ده‌ڵێمه‌وه‌

وشه‌کانى چۆڕاوگه‌ى ئه‌شک بپڕژێنێ

شنه‌بایه‌کى حه‌زین

که‌ به‌نێو باخه‌کانی زه‌یتوون دا ده‌شنێ

هه‌ر له ‌یادم دا ده‌مێنێ،

                هه‌ر له‌ یادم دا ده‌مێنی![1]

 

 

له‌ گۆڕه‌پانی خه‌باتی گه‌لی کورد دا، مرۆڤ هه‌ست به‌ بۆشاییه‌کی به‌رهه‌ست‌ ده‌کا؛ بۆچی تا ئێستا سوژه‌ی کوردی مێتۆده‌کانی خه‌باتی گاندی و لوتێرکینگی به‌کار نه‌هێناوه‌؟ بۆچی هه‌ر رێبه‌رێکی کورد هه‌ر که‌ راپه‌ڕیوه‌ و هه‌ستاوه،‌ به‌خێرایی گرووپێکی چه‌کداری پێکهێناوه‌ و ئه‌گه‌ر بۆ خۆشی نه‌یویستبێ به‌روه‌و خه‌باتی سه‌خت و توندوتیژ پاڵی پێوه‌نراوه‌؟ ئه‌مه‌ش له‌کاتێک دایه‌ که‌ زلهێزه‌کانی جیهان پشتیوانی له‌ دوژمنانی کورد ده‌که‌ن و به‌ دواین ده‌سکه‌وته‌کانی تێکنۆلۆژی ته‌یاریان ده‌که‌ن و به‌مجۆره‌ له‌نێوان خه‌باتکارانی کورد و داگیرکه‌رانی کوردستان دا جۆرێک لاسه‌نگی دروست ده‌بێ که‌ ره‌نگه‌ تا قه‌ره‌ی قیامه‌ت درێژه‌ی ببێ و کێشه‌ی کورد چاره‌سه‌ر نه‌بێ.

ئه‌مڕۆ گه‌لی کورد بۆ گه‌یشتن به‌ ئازادی، به‌ر له‌ هه‌ر شتێک پێویستی به‌ رێبه‌رێکی رۆحی - ئه‌خلاقی هه‌یه‌. رێبه‌رێک، رۆحێکی مه‌زن، که‌ سیستمێکی پته‌وی ئه‌خلاقی دابڕێژێ و که‌سێتی و ناسنامه‌ به‌ کوردی پێشێلکراو ببه‌خشێ؛ رێبه‌رێکی ئه‌خلاقی – سیاسی، رۆحێکی مه‌زن، که‌ له‌ ره‌نج و ئازار نه‌ترسێ و له‌ هه‌موو بواره‌کانی خه‌بات دا، له‌ شه‌قام و مه‌یدان، له‌ تاراوگه‌ و له‌ زیندان رۆڵی پێشه‌نگ بگێڕێ و به‌ خه‌باتی نه‌رم و به‌ده‌ر له‌ توند و تیژی، تێکڕای کۆمه‌ڵانی هه‌راوی کوردستان تێکه‌ڵاوی خه‌بات بکا و به‌ ره‌وشتی به‌رزی ئینسانی و هیومانیستی، سه‌روه‌ری ئه‌خلاقی خۆی و نه‌ته‌وه‌که‌ی به‌سه‌ر دوژمنی هاردا بسه‌لمێنێ.

ئه‌رێ وه‌ها رێبه‌رێک له‌نێو کووره‌ی ره‌نج و ئازاردا خاراو ده‌بێ و ‌تابووی ترس و سام ده‌شکێنێ و به‌ پله‌ی به‌رزی ئینسانی ده‌گات، دوژمنی دڕنده‌ رسوا ده‌کا و له‌ دنیادا ڕێز و پرستیژ به‌ گه‌لی کورد ده‌به‌خشێ. وه‌ک ده‌زانین ئه‌مڕۆ گه‌وره‌ترین قه‌یران که‌ حیزب و رێکخراوه‌کانی کوردی باشوور و رۆژهه‌ڵاتی داگرتووه‌، لێکترازانی سیستمی ئه‌خلاقییه‌. ئه‌ڵبه‌ت له‌ هه‌موو دنیا دا بنه‌ماکانی ئه‌خلاق له‌رزۆک بووه‌ و لێکترازاوه‌، به‌ڵام کورد ده‌بێ له‌م یاسایه‌ به‌ده‌ر بێت، چونکه‌ به‌درێژایی مێژوو، هیچ ره‌وتێکی شۆڕشگێڕی به‌رهه‌ڵستکار، هیچ گه‌لێکی بنده‌ست، به‌بێ ره‌وشتی به‌رز و سیستمی پته‌وی ئه‌خلاقی، به‌ سه‌رکه‌وتن نه‌گه‌یشتووه‌؛ (گه‌لی هندوستان به‌ رێبه‌ری مهاتما گاندی، ره‌شپێسته‌کانی ئه‌مریکا به‌ رێبه‌ری مارتین لوترکینگ، گه‌لی ئافریقای باشور به‌ رێبه‌ری نیلسۆن ماندێلا، هه‌موو ئه‌م رێبه‌رانه‌ خاوه‌ن ره‌وشتی به‌رزی ئه‌خلاقی بوون و به‌ خه‌باتی مه‌ده‌نی و به‌ده‌ر له‌ تووندوتیژی به‌سه‌رکه‌وتن گه‌یشتن).‌

فه‌رزاد که‌مانگه‌ر له‌ مێژووی خه‌باتی گه‌لی کورد و هه‌روه‌ها گه‌لانی ئێراندا نه‌ریتێکی تازه‌ی داهێنا. ره‌نگه‌ به‌ درێژایی ته‌مه‌نی سی ساڵه‌ی رژیمی کۆماری ئیسلامی هیچ خه‌باتکارێک نه‌یتوانیوه‌ وه‌ک شه‌هید فه‌رزاد له‌ئاست ره‌نج و ئه‌شکه‌نجه‌ و ئازاری حکومه‌تی هار و گه‌مژه‌دا خۆڕاگرێ و سه‌روه‌ری ئه‌خلاقی خۆی به‌سه‌ر دوژمن دا بسه‌لمێنێ؛ بوێرانه‌ به‌ره‌و پیری ره‌نج بچێ و بنووسێ و بنووسێ... فه‌رزاد ده‌یزانی که‌ دێوی فیز و خۆپه‌رستی، ده‌روونی مرۆڤی تاریک و سیخناخ کردووه‌ و به‌ره‌و هه‌ڵدێری داڕوخانی بردووه‌، بۆیه‌ ئازا و به‌جه‌رگ دلێرانه‌ به‌ کێوی ره‌نج دا هه‌ڵزنا، وه‌کوو قه‌قنه‌س له‌ شه‌وه‌زه‌نگی ره‌نج دا سوتا، سووتا، سوووتا و ئه‌وجار به‌ڕاستی ژیا تا مزگێنی کازیوه‌ی گه‌ش به‌ مرۆڤ بدا.

 فه‌رزاد تا ناخی ئێسقانه‌کانی تامی تاڵی هه‌ژاری و بنده‌ستی و ژه‌هری شێوازه‌ مۆدێرنه‌کانی ئه‌شکه‌نجه‌ی چێژا و له‌ کووره‌ی ره‌نجی کۆمه‌ڵگه‌ و زیندان دا خارا. فه‌رزاد به‌ نووسینی نامه‌کانی‌ هه‌موو ره‌نج و ئازاره‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی باس کرد و له‌م بواره‌ش دا نه‌ریتێکی تازه‌ی داهێنا؛‌ له‌ فه‌رهه‌نگی رۆژاوادا وه‌ها نه‌ریتیک له‌ که‌سێتی گرامشی[2] دا به‌دی ده‌که‌ین. فه‌رزاد له‌ زیندانی رژیمی ئیسلامی دا هه‌ر که‌ ده‌رفه‌تێکی به‌ ده‌ست ‌هێنا خێرا ده‌ستی بۆ قه‌ڵه‌م ‌برد و ناسۆری ره‌نج و شکه‌نجه‌ی ‌کرد به هه‌وێنی نووسین و‌ فۆرمی به‌رزی ئه‌ده‌بی و ئستاتیکی پێدا، به‌جۆرێک که‌ ئێستا زۆرێک له‌ خه‌باتکارانی ئێران له‌ زیندان ئه‌م نه‌ریته‌ پێڕه‌و ده‌که‌ن.

فه‌رزاد شاعیر بوو، عاشق بوو، خۆنه‌ویست بوو، خۆشه‌ویست بوو. مه‌رگی شه‌هید فه‌رزاد زۆر که‌سی خه‌وتووی بێدار کرده‌وه‌، ویژدانی زۆر مرۆڤی بێ ویژدانی هه‌ژاند، هاودڵی و هاوسۆزی ئازادیخوازانی ئێران و دنیای به‌ره‌و کێشه‌ی کورد راکێشا و له‌ مێژووی خه‌باتی گه‌لی کورد دا یه‌کێتی و هاوپشتی پێکهێنا وه‌رچه‌رخانێکی مێژوویی خولقاند: بوژاندنه‌وه‌ی بنه‌ماکانی ئه‌خلاق، گرنگیدان به‌ خه‌باتی رۆحی، خه‌باتی نه‌رم و به‌ده‌ر له‌ تووند و تیژی، دامه‌زراندنی دیالۆگ له‌گه‌ڵ هه‌موان و ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ دوژمن؛ یه‌کێ له‌و که‌سانه‌ که‌ له‌ زیندان شه‌یدای ره‌وشتی به‌رز و هیۆمانیستی فه‌رزاد ببوو، جێگری پێشووی سه‌عید امامی بوو، هه‌روه‌ها بڕوانه‌ له‌ یه‌کێ له‌ نامه‌کانی دا چۆن له‌گه‌ڵ اژه‌یی وه‌زیری اطلاعات ده‌دوێ.

وه‌کچۆن مه‌سیح بۆ رزگارکردنی مرۆڤ، گیانی خۆی به‌ خاچ ‌سپارد، فه‌رزادیش په‌تی سێداره‌ی هه‌ڵبژارد؛ زیندانڤان پێی وت: "ئه‌گه‌ر ئازای، خۆت رزگار بکه‌!"- ئه‌م وتی: "ئه‌گه‌ر من خۆم رزگار بکه‌م، ئه‌وجار ئێوه‌ نابووت ده‌بن. من له‌پێناو رزگاری ئێوه‌ گیانی خۆم به‌ مه‌رگ ده‌سپێرم و ژیانم فیدا ده‌که‌م.

"ئه‌گه‌ر که‌سێک وشیارانه‌ و به‌ ویست و ئیراده‌ی خۆی، له‌پێناو ژیانی گشتی، گیانی خۆی فیدا بکات، به‌ به‌رزترین پله‌ی که‌سێتی و مرۆڤایه‌تی ده‌گات. وه‌ها که‌سێکی باڵا و خاوه‌ن بڕوا، ئیتر بیر له‌ خۆی ناکاته‌وه‌، ئه‌و ده‌زانێ که‌ ده‌بێ له‌پێناو خه‌ڵک، ژیانی خۆی فیدا بکات تا خه‌ڵکێش به‌ وه‌ها ئاستێک له‌ که‌سێتی و به‌خته‌وه‌ری ره‌ها بگه‌ن... ‌‌‌ئه‌مه‌یه ژیانی راسته‌قینه‌‌![3]

 

 



[1]. کوپله‌یه‌ک له‌ شێعری گارسیا لۆرکا بۆ ئیگناسیۆ، به‌ تۆزێک گۆڕانه‌وه‌.

[2]. ئانتونیو گرامشی بیرمه‌ند و خه‌باتکاری مه‌زنی ئیتالی له‌ زیندانی فاشیسته‌کان دا کۆمه‌ڵێک نامه‌ی نووسی که‌ له‌ودا باسی زۆر پرسی فه‌لسه‌فی و سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌کات. گرامشی نامه‌کانی ده‌نارد بۆ ژن خۆشکی خۆی به‌ ناوی تاتیانا. گرامشی ساڵی 1937 له‌ زیندانی فاشیسته‌کان دا ماڵاوایی له‌ ژیان کرد. به‌ڵام دواتر نامه‌کانی له‌ کتێبێک دا به‌ ناوی "نامه‌کانی زیندان" چاپ کرا. ئه‌م کتێبه‌ی گرامشی تا ئێستاش له‌ڕووی تازه‌یی و ناوه‌رۆکه‌وه‌ گرنگی خۆی پاراستووه‌ و ناوبانگی جیهانی هه‌یه‌.

[3]. تسخیر شده‌گان، ف. داستایوسکی، ترجمه؛‌ دکتر خبره‌زاده‌، انتشارات نگاه‌، تهران 1385.

 

+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

"پیرۆز بێت له‌ گه‌لی کورد"

هادی محه‌مه‌دی


چه‌ند مه‌زنه‌ ئه‌و دایکه‌ی که‌ ده‌ڵێ:

"من گوڵێکم په‌روه‌رده‌ کرد پێشکه‌شم  کرد به‌ گه‌لی کورد."

ئه‌وه‌ وته‌ی دایه‌ سه‌ڵته‌نه، دایکی شه‌هید فه‌رزاده‌.

چه‌ند به‌جه‌رگ و خۆڕاگره‌ ئه‌و خوشکه‌ی که‌ ده‌ڵێ:

"سه‌ره‌خۆشی له‌ ئێمه‌ مه‌که‌ن، پیرۆزبایی له‌ گه‌لی کورد بکه‌ن."

ئه‌وه‌ وته‌ی شیرین که‌مانگه‌ر خوشکی شه‌هید فه‌رزاده‌.

چه‌ند بوێره‌ ئه‌و براژنه‌ که‌ ده‌ڵێ:

"رژیم خه‌یاڵی خاوه‌، هه‌موو شاگردانی فه‌رزاد، رێگه‌ی مامۆستاکه‌یان ده‌گرنه‌به‌ر."

ئه‌وه‌ وته‌ی سرور فاتحی، براژنی هه‌ڤاڵ فه‌رزاده‌.


من به‌ بیستنی مه‌رگی شه‌هید فه‌رزاد تاسابووم، خه‌مێکی قووڵ دایگرتبوم، وه‌ک کۆسکه‌وتوو ئه‌ژنۆی خه‌مم له‌ باوه‌ش گرتبوو. بوغز و هه‌نیسک له‌ گه‌رووم دا په‌نگی خواردبۆوه‌، به‌ڵام نه‌مده‌توانی بگریم و ئه‌م ژان و ئازار و خه‌م و هه‌نیسکه‌ بکه‌م به‌‌ فرمێسک و هه‌ڵیوه‌رێنم تا هه‌ر هیچ نه‌بێ تۆسقاڵێ ئارام بگرم. به‌ڵام ئێستا ته‌می خه‌مم لێ ره‌ویوه‌ و شاد و ئاسوده‌م. ئه‌رێ... من دوای بیستنی ئه‌و وتانه‌ی سه‌ره‌وه‌ و به‌تایبه‌ت وته‌که‌ی شیرین که‌مانگه‌ر، دنیایه‌ک سه‌بووریم بۆ هات. ئاسووده‌ و دڵنیا بووم. که‌ ره‌نجی فه‌رزاد به‌ خه‌سار نه‌چووه‌. چه‌نده‌ به‌ فام و شعور و تێگه‌یشتوون ماڵباتی که‌مانگه‌ر!!! هیوادارم تۆو و چه‌که‌ره‌ی وه‌ها ئاستێک له‌ تێگه‌یشتوویی و هه‌ست و وشیاری نه‌ته‌وایه‌تی په‌ره‌ بستێنێ و سه‌رتاسه‌ری کوردستان بگرێته‌وه‌.
فه‌رزاد دنیایه‌ک ره‌نج و ئازار و ئه‌شکه‌نجه‌ی چێژا و له‌ کووره‌ی ره‌نج دا خاراو بوو و به‌ نه‌مری گه‌یشت. فه‌رزاد به‌ نامه‌کانی زیندانی، وه‌ک راسکۆلنیکۆفی قاره‌مانی داستایڤسکی، هه‌موو کێشه‌ و ژان و ئازاره‌کانی مرۆڤی ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌ی باس کرد. داستایۆڤسکی به‌ فه‌یله‌سوفی ره‌نج ناسراوه‌، ئه‌و پێی وایه‌ ره‌نج و ئازار شتێکی پیرۆز و ئامانجداره‌، مرۆڤ تا ره‌نج و ئازار نه‌چێژی، ناتوانێ به‌ پله‌ی به‌رزی مرۆڤایه‌تی بگات.

وه‌ک بینیمان فه‌رزاد به‌ دیتن و چه‌شتن و هه‌ست کردنی ره‌نج و ئازاره‌کان، بازنه‌ی ته‌سکی حیزب و ئایدیۆلۆژی و ته‌نانه‌ت نه‌ته‌وه‌ و نیشتمانی تێپه‌ڕاند و بوو به‌ که‌سێتی جیهانی، تا له‌م دنیا به‌ستۆکه‌دا ره‌وشتی به‌رز و ئه‌خلاقی ئینسانی به‌ مرۆڤایه‌تی فێر بکات.

له‌ یه‌کێ له‌ نامه‌کانی دا ده‌ڵێ: من له‌ تاژانگی ئه‌شکه‌نجه‌ و شوکی ئێلکتریکی و چی و چی ناترسم، وای! له‌وه‌ ده‌ترسم که‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی رژیمی ئیسلامی له‌ سه‌رده‌می دیالۆگ و گلوبالیزم دا چه‌نده‌ بێ ئه‌خلاقن. چه‌نده‌ له‌ مرۆڤایه‌تی دوورن...

به‌ئێعدام کردنی شه‌هید فه‌رزاد و هاوڕێیانی جمهووری جه‌هل و جنوون له‌ بواری ئه‌خلاقی دا دۆڕاندی و زیاتر رسوا بوو، به‌ڵام ئێمه‌ گه‌لی کورد بردمانه‌وه‌، هه‌ر ره‌وتێکیش له‌ بواری ئه‌خلاقی و ره‌وشتی به‌رزی ئینسانی دا بیباته‌وه‌، دواتر له‌ بواری سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی دا به‌ سه‌رکه‌وتن ده‌گات.
هاوبه‌ندێکی شه‌هید فه‌رزاد ده‌گێڕێته‌وه‌ و ده‌ڵێ: "له‌ زیندانی تاران دا زۆرێک له‌ زیندانیانی فارس به‌ منیان ده‌وت:‌ ئێمه‌ به‌م بڕوایه‌ گه‌یشتووین‌ که‌ کورد نه‌ته‌وه‌یه‌کی مه‌زنه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ فه‌رزادی هه‌یه"‌.
به‌و هیوایه‌ مه‌رگی تراژیکی شه‌هید فه‌رزاد و هه‌ڤاڵانی، جه‌ماوه‌ره‌ی کوردستان زیاتر وشیار بکاته‌وه‌ و له‌نێو حیزب و رێکخراوه‌کان یه‌کیه‌تی و هاوپشتی دروست بکات.

منیش له‌ کۆتایی دا وه‌ک خوشکه‌ شیرین ده‌ڵێم:

"پیرۆز بێت له‌ گه‌لی کورد."

+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

 

زمان، ستایل، فۆرم

سه‌رنجێک له‌ شێعری به‌ردی هه‌تاو (sunstone)

و دوو وه‌رگێڕانی کوردی.

ره‌نگه‌ بتوانین ئه‌م سێ به‌رهه‌مه‌ به‌ سێ شاکاری به‌رزی شێعری‌ سه‌ده‌ی بیسته‌م بزانین: واری وێران، ت. ئێس. ئێلیۆت (1922)؛ شینگێڕی بۆ ئیگناسیۆ، ف. گ. لۆرکا (1936)؛ به‌ردی هه‌تاو، ئوکتاڤیو پاز (1957). یه‌که‌م به‌رهه‌م به‌ زمانی ئینگلیسی نوسراوه‌ و، دوو به‌رهه‌می تر به‌ زمانی ئیسپانیایی نوسراون. ئه‌م سێ به‌رهه‌مه‌ بۆ زۆربه‌ی زمانه‌کانی جیهان وه‌رگێڕدراون. پێشتر له‌ بابه‌تێک دا باسی شێعره‌که‌ی ئلیۆت مان کرد. لێره‌دا ده‌مانه‌وێ باسی به‌ردی هه‌تاو بکه‌ین و دوو ده‌قی کوردی به‌ردی هه‌تاو راڤه‌ بکه‌ین و به‌پێی دوو ده‌قی فارسی و ده‌قی ئینگلیسی به‌راوردێک بکه‌ین.

له‌ مێژووی گه‌ڵان دا، کولتور رۆڵی گرنگ و هه‌ندێجار بنه‌ڕه‌تی ده‌گێڕێ، ئه‌گه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک خاوه‌ن کولتوری هه‌راو و ده‌وڵه‌مه‌ند بێت، ده‌توانێ له‌ بواری ئابووری، سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی دا پێشکه‌وتنی مه‌زن به‌ده‌ست بێنێ. ده‌ق (یان تێکست)یش توخمێکی سه‌ره‌کی کولتور پێکدێنێ؛ چ ده‌قی ئه‌ده‌بی هونه‌ری (شێعر، په‌خشان، رۆمان و ...)؛ و چ ده‌قی فکری ئپیستمۆلۆژی (فه‌لسه‌فه‌، کۆمه‌ڵناسی، ده‌روونناسی و ...). ئه‌گه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک خاوه‌ن ده‌ق بێت، ده‌قی تۆکمه‌ و به‌هێز، ده‌توانێ خاوه‌ن هونه‌ر، سینه‌ما و راگه‌یاندنی به‌هێز بێت، یان به‌گشتی به‌فه‌رهه‌نگ و پێشکه‌وتوو بێت. فه‌رهه‌نگی هه‌راو و ده‌وڵه‌مه‌ند و خوێنه‌ری وشیار و شاره‌زا، نوسه‌ری مه‌زن و ده‌قی تۆکمه‌ ده‌خولقێنن، پاشان نوسه‌ر سه‌رله‌نوێ کولتور ده‌خولقێنێ و زیندووی ده‌کاته‌وه‌؛ یانی نوسه‌ر و فه‌رهه‌نگ، پێوه‌ندی دیالکتیکیان پێکه‌وه‌ هه‌یه‌. نوسه‌رێک ده‌توانێ ده‌قی تۆکمه‌ بخولقێنێ و کولتور بپشکوێنێ، که‌ خاوه‌ن ئێنسکلۆپیدیای ئه‌ده‌بی و زانستی بێت، خاوه‌ن سه‌بک و ستایل بێت. به‌ڵام شاعیران و نوسه‌رانێک که‌ خاوه‌ن ستایل نه‌بن، نابن به‌ خاوه‌ن به‌رهه‌م و له‌ مێژوودا نامێننه‌وه‌. کورد نه‌ته‌وه‌یه‌کی دواکه‌وتووه‌، شه‌رمنه‌، هێشتا خاوه‌ن کریتیکی زانستی نییه‌؛ عه‌باس مه‌عروفی، نوسه‌ری به‌ناوبانگی ئێرانی ده‌ڵێ: "ساڵی 1980 ده‌قێکی خۆم بۆ هوشه‌نگ گوڵشیری، نوسه‌ری گه‌وره‌ی ئێرانی خوێنده‌وه‌، کاتێ خوێندنه‌وه‌که‌م ته‌واو بوو، راشکاوانه‌ پێی وتم له‌ راده‌به‌ده‌ر نه‌خوێنده‌واری، بچۆ کۆپان بدورێنه‌ له‌وه باشتره‌ که‌ خۆت فریو بده‌ی. مه‌عروفی ده‌ڵێ زانیم راست ده‌کات. چووم و ساڵگارێک خۆم بۆ خوێندنه‌وه‌ و راهێنان ته‌رخان کرد". وه‌ک ده‌بینین‌، ره‌خنه‌ی راشکاوانه‌ی گوڵشیری، نوسه‌رێکی په‌روه‌رده‌ کرد، که‌ ئه‌مڕۆ له‌ جیهان دا ناسراوه‌. با خوێنه‌رانی ئێمه‌ش به‌شێوه‌ی جدی و شێلگیرانه‌ خۆیان بۆ خوێندنه‌وه‌ و راهێنان ته‌رخان بکه‌ن و ببن به‌ خاوه‌ن سه‌بک و ستایل، یان بڕۆن کۆپان بدوورن!


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

 

 هێزی ناسنامه (the power of identity)

(هۆکاری گۆڕانی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی تۆڕی دا) 

مانوێل کاستێڵز

 

کاستێڵز که‌ له‌ بواری ئه‌ندێشه‌دا خۆی له به‌ره‌ی چه‌پ دا ده‌بێنێته‌وه، له‌م کتێبه‌دا سه‌ره‌ڕای شیکاری قووڵی ئابووری، سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی، زۆر گرنگی به‌ دو‌‌و چه‌مکی کولتور و ناسنامه‌ ده‌دات، به‌ رای کاستێڵز له‌ چاخی زانیاری دا کولتور‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی گرنگی ده‌سه‌ڵات پێکدێنێ و‌ ره‌وت و بزاڤی ناسنامه‌خواز باڵانس و هاوکێشی سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی دنیای داهاتوو دیاری ده‌که‌ن.

کاستێڵز له‌م کتێبه‌دا ئاماژه‌ به‌ بزاڤی نه‌ته‌وه‌یی و ناسنامه‌خوازی کوردستانیش ده‌کا و ده‌نوسێ: "چه‌ندین نه‌ته‌وه‌ و بزاڤی ناسیۆناڵیستی هه‌ن که‌ هێشتا نه‌یانتوانیوه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌ڤی مۆدێرن بگه‌ن (وه‌ک سکاتله‌ند، کێبێک، کوردستان، فێلێستین)، به‌ڵام خاوه‌ن ناسنامه‌ی فه‌رهه‌نگی – هه‌رێمی به‌هێزن و، هه‌ندێکیان ئه‌وه‌ چه‌ندین سه‌ده‌یه وه‌ها ناسنامه‌یه‌کیان ده‌‌رخستووه‌ و وه‌ک خه‌سڵه‌تێکی نه‌ته‌ویی به‌یانی ده‌که‌ن."‌

له‌ کاتێک دا که‌ ئێمه‌ی کورد به‌ تامه‌زرۆیی‌ باسی گرنگی و کارامه‌یی کۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی ده‌که‌ین، بڕوانن کاستێڵز چۆن باسی به‌سه‌رچوون و پووکانه‌وه‌ی ئه‌م چه‌مکه‌ له‌ وڵاتانی مۆدێرن دا ده‌کات: "رێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی که‌ به‌پێی ده‌وڵه‌تانی دیموکراتیک و کونتراکتی کۆمه‌ڵایه‌تی نێوان سه‌رمایه‌ و کار پێکهاتبوون، که‌م تا زۆر وه‌ک توێکڵێکی بۆشیان لێهاتووه‌ و بۆ‌ پێوه‌ندی گرتن له‌گه‌ڵ به‌هاکان و ژیانی خه‌ڵکانی زۆربه‌ی جڤاتان، تادێ لاوازتر ده‌بن. ئه‌مه‌ ته‌نزێکی تاڵ و تراژیکه‌ که‌ راست له‌ کاتێک دا که‌ زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان سه‌رئه‌نجام رێگه‌ی گه‌یشتن به‌ لیبراڵ دیموکراسییان هه‌موار کردووه‌ (که‌ به‌ رای من بناغه‌ی هه‌موو جۆره‌کانی دیموکراسی پێکدێنێ)، ئه‌م رێکخراوانه‌ به‌چه‌شنێک له‌ پێکهاته‌ و ره‌وته‌ گرنگ و سه‌ره‌کییه‌کانی (دنیای نوێ) دابڕاون که‌ بۆ زۆربه‌ی خه‌ڵک وه‌ک چه‌ند شێوازێکی ته‌وساوی له‌سه‌ر روخساری تازه‌ی مێژوو ده‌رده‌که‌ون. له‌ کۆتایی ئه‌م هه‌زاره‌دا، شا و شاژن، یانی ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی، هه‌ر دوو بێ تاج و ته‌خت که‌وتوون و مناڵه‌کانیان –شارۆمه‌ندان- ئاواره‌ی هه‌تیوخانه‌کان بووون."...


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

دیموكرات میانڕه‌و بوو، به‌ڵام كۆمه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی "بازرگان"یش شه‌ڕی ده‌كرد!

گفتوگۆ له‌گه‌ل عزه‌ت الله‌ سه‌حابی

هادی محه‌مه‌دی

سه‌ره‌تا: عزت الله‌ سه‌حابی تێكۆشانی سیاسی خۆی له‌ كۆتایی ده‌یه‌ی1320دا و له‌ رێكخراوی خوێندكاراندا ده‌ست پێكرد. پاش كۆتایی خوێندن له‌ زانكۆی تاران ‌و، پاش كۆدیتای 1332‌و روخانی ده‌وڵه‌تی مصدق، تێكه‌ڵ به‌ بزاڤی به‌ره‌نگاری بوو ‌و رۆژنامه‌یه‌كی به‌ناوی "رێگای مصدق" چاپ ‌و بڵاوده‌كرده‌وه‌. له‌ درێژه‌ی ئه‌م چالاكیانه‌دا، ده‌یه‌ی 1340 له‌گه‌ڵ باوكی (دۆكتۆر یدالله‌ سه‌حابی) ‌و تاڵه‌قانی ‌و مهدی بازرگان حیزبی "نهضت آزادی ایران"یان دامه‌زراند. به‌هۆی ئه‌م چالاكیانه‌ له‌ سه‌رده‌می شادا زۆر جار تووشی ئاسته‌نگ ‌و زیندان هات و چه‌ندین ساڵ له‌ ته‌مه‌نی له‌ زیندانه‌كانی قه‌سر، ئڤین، قزل قلعه‌، عشرت ئاباد، زندانی به‌رازجان ‌و عادل ئابادی شیراز تێپه‌ڕ كرد.

سه‌حابی پاش سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی 1357 بوو به‌ ئه‌ندامی "شورای انقلاب"، هه‌روه‌ها بوو به‌ ئه‌ندامی كابینه‌ی مهدی بازرگان، ماوه‌یه‌كیش سه‌رۆكی سازمانی به‌رنامه‌ و بودجه‌ بوو، جگه‌ له‌وه‌ش ئه‌ندامی لێژنه‌ی داریوش فروهه‌ر بوو كه‌ به‌ مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد هاتن بۆ كوردستان ‌و له‌گه‌ڵ لیژنه‌ی نوێنه‌رانی گه‌لی كورد كۆبونه‌وه‌ و دیالۆگیان كرد و له‌ نزیكه‌وه‌ له‌گه‌ل خواسته‌كانی گه‌لی كورد ئاشنا بوون.

 سه‌حابی یه‌كه‌م جار له‌ كۆتایی ده‌یه‌ی 1360دا ‌و دووهه‌م جار له‌ كۆتایی ده‌یه‌ی 1370دا سه‌رله‌نوێ‌ به‌تاوانی پێكهێنانی حیزبی نایاسایی ‌و تێكدانی ئاسایشی وڵات ‌و... گیرا، به‌ند كرا و، حوكمی ناڕه‌وای به‌سه‌ردا سه‌پێنرا.

 سه‌حابی هه‌رچه‌ند له‌مه‌ڕ كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌كانی ئێران دیدێكی تاڕاده‌یه‌ك كراوه‌ی هه‌یه‌ و به‌ ڕێز و حورمه‌ته‌وه‌ باسی خه‌باتی گه‌لی كورد و به‌تایبه‌ت د. قاسملو ده‌كرد، به‌ڵام ئه‌وکات هێشتا خۆی له‌ چه‌مكی شۆڤێنیزمی ئێرانی رزگار نه‌كردبوو‌. ئه‌و ئه‌گه‌رچی خۆی به‌ كه‌سێكی مه‌زهه‌بی (له‌ چه‌شنی عیرفانی ئێرانی) ده‌زانی، به‌ڵام له‌ شیكارییه‌كانی دا مێتۆدی دیالكتیكی ماركسیستی به‌كاردێنا‌. ئه‌مه‌ش خاڵێكی گرنگه‌، چونكه‌ زۆرێك له‌ ماركسیسته‌كانی ئێمه‌ مێتۆدی دینی به‌كاردێنن!

 به‌ مه‌به‌ستی ئاشنایی زیاتر ‌و بۆ پێكهێنانی دیالۆگ له‌مه‌ڕ كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌كانی ئێران، به‌هاری ساڵی 1381 له‌گه‌ڵ دۆستێک له‌ ده‌فته‌ری كاره‌كه‌ی، له‌ له‌واسانی تاران، گفتوگۆیه‌كمان له‌ گه‌ڵی پێكهێنا، كه‌ له‌ ژێره‌وه‌ ده‌یخوێننه‌وه‌. بۆ رێزگرتن له‌ رۆح به‌رزی و ئه‌خلاقی سیاسی سه‌حابی لێره‌دا جارێکی تر ئه‌م گفتوگۆیه‌ بڵاو ده‌که‌مه‌وه‌... پێویسته‌ ئه‌وه‌ش زیاد بکه‌م که‌ ئه‌وکات ئێمه‌ بڕوای ته‌واومان به‌ فۆرمێکی فیدراڵی هه‌بوو به‌ڵام ئێسته‌ له‌مه‌ڕ رۆڵ و کارایی ئه‌م فدرالێزم له‌ وڵاتێکی فره‌نه‌ته‌وه‌دا دنیایه‌ک گومانم هه‌یه‌، چونکه‌ ئه‌زمونی فدراڵیزم له‌ دنیادا زیاتر له‌و وڵاتانه‌دا سه‌رکه‌وتوو بووه‌ که‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌ن و به‌جۆرێک ده‌سه‌ڵاتی دابه‌ش کردووه‌؛ نه‌ک چاره‌سه‌ری کێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی...


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

دۆخی تراژیك، مرۆڤی تراژیك

Tragic situation, tragic human

رژێمی ئێستای ئێران رژێمێكی ناوه‌ختی مێژووییه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو پرنسیپه‌كانی سه‌رده‌م ناكۆكی قووڵی هه‌یه‌ ‌و پووچی ئه‌م رژێمه‌ ‌به‌ هه‌موو گه‌لانی جیهان پیشان ده‌دات. ئه‌م رژیمه‌ ته‌نیا له‌ خه‌یاڵی خۆیدا بڕوای به‌ خۆی هه‌یه‌ ‌و داوا له‌ دنیاش ده‌كات که‌ ئه‌م خه‌یاڵه‌ قه‌بوڵ بكه‌ن. ئه‌م رژێمه‌ ئه‌گه‌ر به‌ڕاستی بڕوای به‌ سروشتی خۆی هه‌با، ئیتر هانای بۆ ریاكاری ‌و سه‌فسه‌ته‌ نه‌ده‌برد. ئه‌م رژیمه‌ كۆمیدی نه‌زمێكی جیهانییه‌ كه‌ قاره‌مانه‌کانی مردوون. مێژوو ره‌سه‌نه‌ ‌و كاتێ‌ كه‌ فۆرماسۆنێكی رزیو به‌ره‌و گۆڕ ده‌بات، چه‌ندین قوناغ تێپه‌ڕ ده‌كات. دوا قۆناغی ژیانی فۆرماسیۆنێكی جیهانی ــ مێژوویی، قۆناغێکی كومێدییه‌. خودایانی یۆنان كه‌ پێشتر له‌ تراژێدی پرۆمته‌دا به ‌سه‌ختی بریندار کرابوون، ده‌بوو جارێكی تر به‌ مه‌رگێكی كومیك بمرن. بۆچی ره‌وتی مێژوو وایه‌؟ بۆ‌وه‌ی‌ مرۆڤ بتوانێ‌ به‌ شادییه‌وه‌ ماڵاوایی له‌ رابردووی خۆی بكات. ئێمه‌ وه‌ها چاره‌نووسێکی‌ مێژوویی‌ كومیك به‌ مافی ده‌سه‌ڵاتدارانی سیاسی ئێران ده‌زانین...


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

 

      The waste land

 April is thy cruelest month, breeding

Lilacs out of the dead land, mixing

Memory and desire, stirring

Dull roots with spring rain

 

ئاڤریل غه‌دارترین مانگه،‌

له‌ خاکی مردوو یاس و سۆسه‌ن ده‌ڕوێنێ

خه‌ون و یادگاری تێکده‌ڕژێنێ

به‌ رێژنه‌ی بارانی به‌هاری

ریشه‌ی ته‌زیو ده‌بزوێنێ.

ئلیۆت به‌مجۆره‌ به‌شێوه‌ی ئێجگار شاز و هونه‌رمه‌ندانه،‌‌ شێعری "واری وێران"‌ ده‌ست پێده‌کات؛ به‌چه‌شنێک که‌ مرۆڤ بڕوا ده‌کات که‌ ده‌کرێ چاو له‌ چاوی وه‌رزه‌کان ببڕێ و له‌گه‌ڵ زه‌مین، دره‌خت و باران بدوێ. شاعیر به‌‌ ساکاری له‌ئاست وه‌رزه‌کان ده‌وه‌ستێ و دیمه‌نی سروشت و دیارده‌کان به‌ جوانی ده‌نه‌خشێنێ...


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

پــــــــــــــــــــــــــــــــــوڵ

The money

karl marx

هه‌رچه‌نده‌ ده‌سه‌ڵاتى پاره‌ى من زیاتر بێت، من به‌هێزترم. له‌ راستیدا خه‌سڵه‌ت و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانى پووڵ، خه‌سڵه‌ت و تایبه‌تمه‌ندى خاوه‌ن پووڵ، یانى من، پێکدێنێ. که‌وابوو هێز و تواناى من قه‌ت به‌هۆى بوونى سه‌ربه‌خۆ و تاکێتى منه‌وه‌ دیارى ناکرێت. من دزێوم، به‌ڵام ده‌توانم جوانترین ژن به‌ده‌ست بێنم که‌وابوو من دزێو نیم، چونکه‌ پووڵ دزێوى و ناشیرینی من ده‌سڕێته‌وه‌. وه‌ک تاکێک شه‌ل و شه‌وێقم، به‌ڵام پاره‌ قاچ و پێم بۆ فه‌راهه‌م ده‌کات، که‌وابوو من لاواز نیم. من که‌سێکى شه‌ڕانى و خراپکار، نامرۆڤ و فریوکار، گه‌مژه‌ و بێ ئه‌خلاقم، به‌ڵام پووڵ رێز و حورمه‌تى هه‌یه‌ و، که‌ من پووڵدار بم، خاوه‌ن رێز و پرستیژم. پووڵ چاکترین شته‌، که‌وبوو خاوه‌ن پووڵێش پیاوچاکه‌. هه‌روه‌ها پووڵ په‌ستى من داده‌پۆشێ و له‌ کێشه‌ى فریوکاری رزگارم ده‌کات، که‌وابوو خه‌ڵک پێیوایه‌ که‌ من که‌سێکى چاک و پاک و دروست کارم. من که‌سێکى ناکارامه‌ و بێ فکرم، به‌ڵام ئه‌گه‌ر پووڵ بیر و ئه‌ندێشه‌ى هه‌قیقى هه‌موو شتێکه‌، که‌وابوو خاوه‌ن پووڵ که‌سێکى ژیر و خاوه‌نبیره‌! هه‌روه‌ها ئه‌و ده‌توانێ که‌سانى ئازا بۆ خۆى بکڕێ، یانى به‌ سه‌پاندنى ده‌سه‌ڵاتى پاره‌ به‌سه‌ر که‌سانى ئازادا له‌ وان ئازاتر ده‌رده‌که‌وێ! من به‌هۆى پووڵ ده‌توانم هه‌ر شتێک ئاره‌زووم بێت به‌ده‌ستى بێنم. که‌وابوو من خاوه‌ن هه‌موو توانایه‌کى مرۆڤیم! یانى پاره‌ هه‌موو لاوازى و ناکارامه‌ییه‌کانى من ده‌شارێته‌وه‌ و هێز و توانام پێده‌به‌خشێ...


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  | 

مطالب قدیمی‌تر