X
تبلیغات
پرووشــــــــــــــــه - ستاتیک

پرووشــــــــــــــــه

proosha

 

ستاتيك و فه‌لسه‌فه‌ى كلاسيكى ئاڵمانيا؛ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ دۆكتۆر محمود عباديان

ئا: هادى محه‌مه‌دى

سه‌ره‌تا: يه‌كه‌م جاره‌ له‌ نزيكه‌وه‌ ده‌يبينم، هاتووه‌ بۆ فستيڤاڵى گه‌لاوێژ، ئه‌گه‌رچى زۆر پيره‌ به‌ڵام رووگه‌ش و سه‌رزيندووه‌، پێشتر چه‌ند به‌رهه‌مێكيم خوێندۆته‌وه‌، له‌وانه‌: وه‌رگێڕانى تێزى دكتۆراى فه‌لسه‌فه‌ى ماركس له‌مه‌ڕ پێوه‌ندى ئپيكور و دێموكريت.

دكتۆر محمودى عباديان ئه‌گه‌رچى له‌ فه‌لسه‌فه‌ى كلاسيكى ئاڵمانيا (كانت، هێگل، ماركس و لوكاچ)دا پله‌ى دۆكتۆراى هه‌يه‌ و سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى كه‌ زۆربه‌ى زمانه‌ ئه‌وروپاييه‌كان (ئاڵمانى، فه‌رانسى، روسى، چيكى و...) و هه‌روه‌ها زمانى سانسكريت و زمانى هێندى و... ده‌زانێ و پسپۆڕ و شاره‌زايه‌، كه‌سێكى ئێجگار ساده‌ و بآ غه‌ل و غه‌ش و له‌هه‌مان حاڵدا بێ‌فيز و خۆنه‌ويسته‌.

لێى ده‌پرسم، سێ ساڵ پێش ئێستا كتێبى ديارده‌ناسى (فينۆمينۆلۆژيا)ى رۆح به‌رهه‌مى هێگل له‌لايه‌ن خانم "زيبا جبلي" يه‌وه‌ كراوه‌ به‌ فارسى و هه‌ندێ كه‌س له‌وانه‌ ئوميد مهرگان له‌ رۆژنامه‌ى "شرق"دا ئه‌م وه‌ڕگێڕانه‌يان به‌ لاواز له‌قه‌ڵه‌م داوه‌، به‌رێزتان وه‌گێڕانى ئه‌م به‌رهه‌مه‌تان پێ‌چۆنه‌؟

سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى كه‌ خۆى ئه‌م به‌رهه‌مه‌ى كردووه‌ به‌ فارسى و پسپۆڕى فه‌لسه‌فه‌ى كلاسيكى ئاڵمانيايه‌، ده‌ڵێ وه‌رگێڕانه‌كه‌ى خانم زيبا جبلى زۆر باشه‌، ته‌نانه‌ت وه‌رگێڕانێكى شاز و ده‌گمه‌نه‌، ئه‌وه‌ كه‌ هه‌ندێ له‌ ئاغايان به‌ لاوازى ده‌زانن به‌خيلييان دێت يان نايانه‌وێ سه‌ركه‌وتن و گه‌شانه‌وه‌ى ژنان ببينن. ئه‌مه‌ له‌ كاتێك دايه‌ كه‌ هێشتا وه‌رگێڕانه‌كه‌ى خۆى چاپ نه‌كراوه‌!

     پێى ده‌لێم دۆكتۆر من خه‌ريكم "مێژوو و وشيارى چينايه‌تى" به‌رهه‌مى ج. لوكاچ له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌ى جعفر پوينده‌وه‌ ده‌كه‌م به‌ كوردى، ئێوه‌ ئه‌و وه‌رگێڕانه‌ى پوينده‌تان پێ چۆنه‌؟ له‌ ولآمدا ده‌ڵێ يادى به‌خێر پوينده‌، وه‌رگێڕانه‌كه‌ى زۆر باشه‌، له‌ كاتى وه‌رگێڕاندا پێكه‌وه‌ پێوه‌نديمان هه‌بوو، ده‌قى ئاڵمانى به‌رهه‌مه‌كه‌شم پێدا.

بوونى كه‌سێكى وه‌ك دۆكتۆر عباديان بۆ خزمه‌ت به‌ كولتوور و كۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤايه‌تى ئێجگار غه‌نيمه‌ته‌. ئه‌وه‌ى له‌ ژێره‌وه‌ ده‌يخوێنه‌وه‌ ده‌قى گفتوگۆ له‌گه‌لأ د. محمود عباديانه‌ كه‌ ساڵى 2005 له‌ نۆهه‌مين فستيواڵى گه‌لاوێژدا سازكراوه‌.

ـ وه‌ك ده‌زانين ده‌ركى تيۆرى و جوانيناسى جۆرج لوكاچ و تيۆدۆر ئادورنۆ به‌ بێ سه‌رنجدان به‌ سيستمى فه‌لسه‌فى هێگل و به‌تايبه‌ت جوانيناسى هێگل، ئيمكانى نيیه‌، يان لانيكه‌م زۆر دژواره‌، ئێوه‌ ئه‌م پێوه‌ندييه‌ فه‌لسه‌فى جوانيناسانه‌يه‌ چۆن راڤه‌ده‌كه‌ن؟
ـ رێز و سڵاوم هه‌يه‌ بۆ خوێنه‌ران و شانازى ده‌كه‌م كه‌ له‌ ده‌وڵه‌تى فيدراڵى كوردستاندا له‌ خزمه‌ت هۆگرانى فه‌لسه‌فه‌ و جوانيناسى دام، به‌ هه‌رحاڵ هيوادارم بۆ روونكردنه‌وه‌ى پرسه‌كانتان هه‌نگاوێك هه‌ڵگرم.

من پێم وايه‌ پرسياره‌كه‌تان به‌مجۆره‌ گه‌ڵاڵه‌ كرد كه‌ من له‌ لوكاچ و ئادورنۆوه‌ بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ هێگل، يان ئه‌وه‌ كه‌ پێناسه‌يه‌ك له‌ تيۆرى جوانيناسى هێگل ئاراسته‌ بكه‌م تا به‌پێى ئه‌و روانگه‌ى لوكاچ و ئادورنۆ ده‌رك بكه‌ين.

به‌هه‌رحاڵ، هه‌ر وه‌ك دۆستان ده‌زانن، فه‌لسه‌فه‌ى كلاسيكى ئاڵمانيا، له‌ بارودۆخى نيوه‌ى دووهه‌مى سه‌ده‌ى هه‌ژده‌هه‌م و سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى نۆزده‌هه‌مدا، روانگه‌يه‌كى تازه‌ى له‌مه‌ڕ زانست و فه‌لسه‌فه‌ و جوانيناسى په‌يداكرد، هه‌ر له‌م سالآنه‌دا زانستى سروشتى و كۆمه‌لآيه‌تى به‌جۆرێك گه‌شه‌يان كردبوو، كه‌ مه‌وداى نێوان زانستى سروشتي و زانست به‌گشتى و ژيانى خه‌ڵك زۆر زياد بووبوو، له‌ ئه‌نجامدا نوێنه‌رانى فه‌لسه‌فه‌ى كلاسيكى ئاڵمانيا به‌م ئاكامه‌ گه‌يشتن، كه‌ كه‌لێنى نێوان ئه‌خلاق ــ كه‌ به‌رده‌وام له‌ ژيان دوور ده‌كه‌وته‌وه‌ـ و ژيانى خه‌ڵك پربكه‌نه‌وه‌، يان به‌ وته‌يه‌ك له‌ نێوان ئه‌م دوانه‌دا پردێك چآ بكه‌ن.

له‌م بواره‌دا يه‌كه‌م هه‌نگاو له‌لايه‌ن كانته‌وه‌ هه‌ڵگيرا. دۆستان ده‌زانن كه‌ كانت له‌ دووهه‌م قۆناغى داهێنه‌رانه‌ى ژيانى فكرى خۆيدا، سآ به‌رهه‌مى فه‌لسه‌فى ره‌خنه‌گرانه‌ى نووسيوه‌:

 1) نرخاندنى ئه‌قڵى ره‌ها، كه‌ راستيه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى ژيانى مرۆڤ ده‌نرخێنى
2) نرخاندنى ئه‌قڵى پراتيكى، كه‌ پرسى ئه‌خلاق و ره‌فتار و بابه‌تى له‌و چه‌شنه‌ راڤه‌ده‌كات) 3) نرخاندنى هێزى داوه‌رى. لێره‌دا مه‌به‌ستى ئێمه‌ سێهه‌مين به‌رهه‌مى كانته‌ كه‌ له‌ راستيشدا دوا به‌رهه‌مى گرنگى ئه‌وه‌، وه‌ك ئاماژه‌مان پێكرد يه‌كه‌م هه‌نگاو له‌لايه‌ن كانته‌وه‌ هه‌ڵگيراوه‌، چونكه‌ له‌ سيستمى فكرى ئه‌ودا پێوه‌ندييه‌ك له‌نێوان زانستى سروشتى و زانستى كۆمه‌لآيه‌تى ــ ئه‌خلاق و ره‌فتارــ دا نه‌بوو، به‌لآم سێهه‌مين به‌رهه‌مى كانت ده‌يه‌وێ ئه‌م ناكۆكيیه‌ چاره‌سه‌ر بكات، يانى ده‌يه‌وێ هونه‌ر وه‌ك بوارێك ئاراسته‌ بكات كه‌ له‌ودا چه‌ندين توخمى فه‌لسه‌فه‌ى سروشتى له‌گه‌لأ چه‌ند توخمێكى ئه‌خلاق و ره‌فتارى كۆمه‌لآيه‌تى مرۆڤ تێكه‌ل بكا و به‌مجۆره‌ ئه‌م دوو بواره‌ (زانستى سروشتى و زانستى ئينسانى) لێك نزيك بكاته‌وه‌، پێويسته‌ بزانين كانت تا ئێره‌ هات و له‌مه‌ پێشتر نه‌چوو. هه‌نگاوى دووهه‌م له‌لايه‌ن شيلێره‌وه‌ هه‌ڵگيرا، ئه‌و له‌ نامه‌كانى خۆيدا كه‌ سه‌باره‌ت به‌ په‌روه‌رده‌ى جوانيناسانه‌ى مرۆڤ نووسيويه‌ ئه‌م پرسه‌ى به‌رجه‌سته‌ كردووه‌ و رۆڵى هونه‌ر و فه‌رهه‌نگى وه‌ك نێوه‌نجى له‌نێوان دوو فاكتى ئاماژه‌ پێكراو ــ زانستى سروشتى و زانستى ئينسانى ــ دا پيشان داوه‌. له‌راستيدا شيلێر پێى وايه‌ كه‌ له‌ مرۆڤدا سێ پاڵنه‌ر (يان بزوێنه‌ر) رۆل ده‌گێڕن:
1) بزوێنه‌رى ژيان يان دابينكردنى پێويستى رۆژانه‌،
2) بزوێنه‌رى زانست و ئه‌خلاقى واڵا كه‌ هه‌ر دوويان پێويستى ژيانن،
3) هونه‌ريش سێهه‌مين بزوێنه‌ره‌ كه‌ له‌نێوان ئه‌م دوانه‌ ــ زانست و ئه‌خلاق ــ دا پێوه‌ندى پێكدێنێ.

شيلێر تايبه‌تمه‌ندييه‌كى شياو بۆ چالاكى كولتورى و زانستى رۆژانه‌ قايل بووه‌ ئه‌ويش ئه‌وه‌يه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ند و شاعێران و نووسه‌ران له‌ بوارى هونه‌ريدا يانى له‌ داهێنانى هونه‌رى و شاعيرانه‌دا ئازادن، ئه‌ڵبه‌ت يه‌كه‌م جار وشه‌ى "يارى" له‌م بواره‌دا هه‌ر له‌لايه‌ن شيلێره‌وه‌ به‌كارهێنراوه‌، له‌راستيدا ئه‌و ئه‌م وشه‌يه‌ى به‌ماناى پێوه‌ندى و دانوستانى بواره‌ جياوازه‌كانى چالاكى فكرى كولتوورى مرۆڤ به‌كاربردووه‌، نه‌يارى به‌ماناى ئاسايى وشه‌كه‌. له‌ئه‌نجامدا له‌م 27 نامه‌يه‌دا كه‌ له‌مه‌ڕ په‌روه‌رده‌ى ستاستيكى مرۆڤ نووسيويه‌، تێكۆشاوه‌ گرنگى هونه‌ر و به‌گشتى گرنگى كولتوور و پێويستى ئه‌وانه‌ بۆ ژيانى مرۆڤ و بۆوه‌ى مرۆڤ بتوانێ به‌ گه‌وهه‌رى ئينسانى خۆى بگات، پيشان بدات.

پاش ئه‌و سه‌ره‌تايه‌ با بگه‌ڕينه‌وه‌ بۆ تيۆرى جوانيناسى هێگل، وه‌ك ده‌زانين هێگل يه‌كه‌م بيرمه‌نده‌ كه‌ له‌سه‌ر هه‌ندێ بوارى فكرى ژيانى مرۆڤ كارى داهێنه‌رانه‌ى كردووه‌، هه‌روه‌ها يه‌كه‌م كه‌سه‌ كه‌ له‌ بوارى فه‌لسه‌فه‌ى هونه‌ردا تۆژينه‌وه‌ى كردووه‌ و مێژووى په‌يدابوونى هونه‌ره‌كانى نووسيوه‌ته‌وه‌. ئه‌و له‌م بواره‌دا به‌رهه‌مێكى سآ به‌رگى هه‌يه‌ كه‌ سه‌رجه‌م 1500 لاپه‌ڕه‌ ده‌بێ. ره‌وتێك كه‌ هێگل له‌م سێ به‌رگه‌دا ده‌يگرێته‌به‌ر ئه‌مه‌يه‌ كه‌ چۆنییه‌تى سه‌رهه‌ڵدانى پێنج بوارى هونه‌رى له‌ڕووى مێژوويى، ديالكتيكى و كۆمه‌لآيه‌تيیه‌وه‌ راڤه‌ و پێناسه‌ده‌كات. يه‌كه‌م بوار هونه‌رى مێعمارييه‌ كه‌ به‌ڕاى هێگل بۆوه‌ى مرۆڤ هه‌ست به‌ ئارامى و ئاسايش بكات پێويسته‌ خانوويه‌كى هه‌بێت، هه‌م بۆ پێويستى خۆى و هه‌م بۆ ستايشكردنى خوداكان، له‌ئه‌نجامدا ئه‌و مێعماى به‌ يه‌كه‌مين هونه‌رى مرۆڤ ده‌زانێ، ئه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر بمانه‌وآ باسى هه‌موو جۆره‌كانى مێعمارى ئايينى و بيناسازى و... هتد بكه‌ين كاتى زۆر ده‌باو له‌م ده‌رفه‌ته‌دا ناگونجێ. دووهه‌مين بوار، هونه‌رى په‌يكه‌رسازييه‌ كه‌ هێگل به‌ مێتۆدى ديالكتيكى خۆى په‌يكه‌رسازى له‌ ناخى مێعماريدا ده‌رك ده‌كات، وه‌ك ده‌زانين له‌ جێگا و بينا ئايينییه‌كاندا زۆر په‌يكه‌ر و نه‌خش و نيگارى جۆراوجۆريان له‌ خودايان دروست ده‌كرد، پاشان هێگل ده‌ڵێ ئه‌م بواره‌ كه‌ سه‌ره‌تا به‌شێك له‌ مێعمارى بووه‌ دواتر سه‌ربه‌خۆ ده‌بێ و وه‌ك بوارێكى هونه‌رى جياواز ده‌رده‌كه‌وێ. سێهه‌مين بوارى هونه‌رى كه‌ ديسان به‌پێى تايبه‌تمه‌ندى ئه‌ندێشه‌ى هێگلى له‌ پێوه‌ندى نێوان مێعمارى و په‌يكه‌رسازيدا ده‌رك ده‌كرێت، هونه‌رى نيگاركێشيه‌. چوارمين بوار مۆسيقايه‌ كه‌ وه‌ك ده‌زانين له‌كاتى په‌رستش و ستايشدا و له‌ پێكهێنانى فه‌زايه‌كى ئارام و رۆحيدا ده‌ورى گرنگى گێڕاوه‌. پێنجه‌مين بوارى هونه‌رى ئه‌ده‌بيات و به‌تايبه‌ت شێعره‌ كه‌ له‌ راستيدا به‌رزترين و بالآترين هونه‌ره‌، هێگل مێژووى هونه‌ر به‌ سێ قۆناغ دابه‌ش ده‌كات:

1) قۆناغى يه‌كه‌م به‌ هونه‌رى "سه‌مبۆليك" ناودێر ده‌كات، تايبه‌تمه‌ندى به‌رچاوى هونه‌رى سه‌مبۆليك هێمايى بوونى ئه‌م هونه‌ره‌يه‌، هێگل پێى وايه‌ له‌م قۆناغه‌ سه‌ره‌تاييه‌ى هونه‌ردا ئه‌گه‌رچى هونه‌رمه‌ند زۆر تێده‌كۆشآ تا رۆحى بابه‌ت له‌ فۆرمى به‌رهه‌مدا به‌رهه‌ست بكاته‌وه‌ به‌لآم ديسان جۆرێك ناڕۆشنى ده‌مێنێته‌وه‌، ره‌نگه‌ ئه‌م ئاڵۆزييه‌ تايبه‌تمه‌ندى هونه‌رى سه‌مبۆليك بێت، بۆ وێنه‌ من په‌يكه‌رى "ئه‌بولهه‌ول" له‌ نزيكى قاهێره‌ به‌ نموونه‌ دێنمه‌وه‌ كه‌ له‌راستيدا ئه‌م په‌يكه‌ره‌ روخسارى له‌ مرۆڤ ده‌چێ و جه‌سته‌ى له‌ حه‌يوان ده‌چێ، يانى له‌ سه‌رى به‌ره‌و خوار له‌ ئه‌سپ و ئاژه‌ڵى له‌م جۆره‌ ده‌چێ، هێگل ئه‌مه‌ به‌ هونه‌رى سه‌مبۆليك ده‌زانى، ئه‌ڵبه‌ت ئه‌و له‌ ميسر، ميزوپۆتاميا و تا راده‌يه‌ك له‌ ئێراندا بۆ ئه‌م جۆره‌ هونه‌ره‌ ده‌گه‌ڕێ، كه‌ له‌راستيدا تايبه‌تمه‌ندى ئه‌م هونه‌ره‌، يه‌كه‌م نارۆشن بوونه‌، دوهه‌م جه‌سته‌ى گه‌وره‌ى ئه‌م جۆره‌ هونه‌ره‌يه‌.

2) هێگل دووهه‌مين قۆناغى هونه‌رى به‌ قۆناغى "كلاسيك" ناودێر ده‌كا. هونه‌رى په‌يكه‌رسازى هونه‌رێكى كلاسيكه‌، ئه‌لف) جه‌سته‌ى مرۆڤ رێك وه‌ك خۆى ئاراسته‌ده‌كات، ب) حاڵه‌تى رۆحى و ده‌روونى مرۆڤ له‌ روخسارى ئه‌ودا به‌يان ده‌كات، له‌ئه‌نجامدا هێگل ئه‌م جۆره‌ هونه‌ره‌ (يانى په‌يكه‌رسازى) به‌ هونه‌رێكى گونجاو ده‌زانێ، يانى له‌م هونه‌ره‌دا فۆرم و نێوه‌رۆك به‌ شياوترين شێوه‌ پيشان ئه‌درێن، ئه‌ڵبه‌ت هێگل نايه‌وێ به‌مجۆره‌ بڵێت كه‌ له‌ يۆنانى كه‌ونارادا تراژێدى و هونه‌ره‌كانيتر جێگايه‌كيان نه‌بووه‌، به‌ڵكوو كاتێ به‌ هونه‌رى نيگاركێشى و بواره‌كانيتر ده‌گات ئه‌م هونه‌رانه‌ش راڤه‌ده‌كا، به‌لآم به‌هه‌رحال ديالكتيكى سى توخمى هێگل (تێز، ئانتيتێز، سه‌نتێز) ده‌ور ده‌بينى، يانى له‌راستيدا ده‌بێ له‌ هه‌ر قۆناغێكدا هونه‌رێك تايبه‌ت بێت، يانى به‌رجه‌سته‌ بێ و به‌سه‌ر هونه‌ره‌كانى تردا زال بێت.

كه‌وابوو هێگل هونه‌رى په‌يكه‌رسازى رۆم و يۆنان به‌ هونه‌رى زاڵى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ده‌زانێ. يانى له‌راستيدا هونه‌ر له‌ جه‌سته‌ى په‌يكه‌ردا به‌ دوا پله‌ى گه‌شه‌ى خۆى گه‌يشتووه‌: A) به‌مهۆيه‌ كه‌ فۆرمى تايبه‌ت و به‌رهه‌ستى مرۆڤ يان شته‌كان ئاراسته‌ ده‌كات، B) يه‌كێتى فۆرم و نێوه‌رۆك به‌ باشترين شێوه‌ له‌ په‌يكه‌رسازى يۆناني دا ده‌بينرێ، بۆ وێنه‌ په‌يكه‌ره‌ى ئاپلۆزيك (په‌يكه‌ره‌ى ئازادى) هه‌م له‌ڕووى جوانییه‌وه‌ هه‌م له‌ڕووى گونجاوييه‌وه‌ هه‌م له‌ڕووى فۆرم و نێوه‌رۆكه‌وه‌ ده‌ركه‌وتنى ته‌واو ئايديالى هونه‌ر پيشان ده‌دات.

3) هونه‌رى "رۆمانتيك"، هيگل هونه‌رى سه‌رده‌مى مه‌سيحيه‌ت به‌ هونه‌رى رۆمانتيك ناودێرده‌كا و پێى وايه‌ له‌م قۆناغه‌دا يه‌كێتى و گونجاوى فۆرم و نێوه‌رۆك لێكده‌ترازێ و به‌جۆرێك لايه‌نى فكرى، رۆحى، ئيده‌ (ناوه‌رۆك) زال ده‌بێ. سه‌رئه‌نجام به‌ڕاى هێگل له‌ قۆناغێكدا هونه‌رى سه‌مبۆليك هه‌بووه‌، له‌ قۆناغى ديكه‌دا هونرى كلاسيك هه‌بووه‌ و له‌ سێهه‌م قۆناغدا ده‌بێ هونه‌رى رۆمانتيك هه‌بێت، يانى ياساى ديالكتيكى گه‌شه‌ و گۆڕانى هێگلى كه‌ له‌ هه‌موو ديارده‌كاندا ده‌بينرێت، له‌م سێ ستايله‌ هونه‌ريه‌شدا به‌ هونه‌رى رۆمانتيك ده‌گات، كه‌ له‌راستيدا گونجاوى زياتر به‌ قازانجى لايه‌نى فكرى ـ رۆحى (ناوه‌رۆك) ده‌گۆڕدرێت.

به‌ڕاى هێگل هونه‌ر يه‌كه‌مين مامۆستاى جه‌ماوه‌رى خه‌ڵك بووه‌، يانى ئه‌گه‌ر بگه‌ڕينه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاى مێژووى شارستانییه‌ت، ده‌بينين كه‌ به‌رله‌وه‌ى زانست و بواره‌ جياوازه‌كانى پێكهاتبن، ئه‌وه‌ هونه‌ر بووه‌ كه‌ راسته‌وخۆ بۆ زاڵبوون له‌ئاست كێشه‌ و ته‌نگانه‌كانى ژيان جه‌ماوه‌رى رێكخستووه‌. وه‌ك ده‌زانين له‌ قۆناغى سه‌ره‌تايى كۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤيدا مرۆڤه‌كان به‌ ره‌خس و سه‌ماى به‌كۆمه‌ل و به‌ خوێندنى سرود و ستايش هێزى خۆيان رێك ده‌خست و پێكه‌وه‌ كێشه‌كانى ژيانيان چاره‌سه‌ر ده‌كرد. كه‌وابوو هێگل ئه‌و قۆناغه‌ به‌ ئه‌كتيڤترين قۆناغى كاركردى هونه‌ر ده‌زانێ.

 - به‌ڕاى هێگل ئه‌ركى بيرمه‌ند ئه‌وه‌يه‌ كه‌ جيهان وه‌ك گشت، وه‌ك پێكهاته‌يه‌كى مانادار و گه‌شنده‌، وه‌ك گشتێتى مێژوويى ده‌رك بكات، لێره‌دا هه‌مان رسته‌ى به‌ناوبانگى ديارده‌ناسى رۆح دێته‌وه‌ بيرمان كه‌ ده‌ڵێ: "هه‌قيقه‌ت له‌ گشتێتى دايه‌ و گشتێتيش گه‌وهه‌رێكه‌ كه‌ ته‌نيا له‌ گۆڕاندا ده‌چه‌سپێ"، ئێوه‌ ئه‌م رسته‌يه‌ چۆن راڤه‌ ده‌كه‌ن؟
 - ئه‌گه‌ر دۆستان رێم بده‌ن ده‌مه‌وێ بڵێم ئه‌م ئه‌ندێشه‌يه‌ كه‌ فاكتى گشتى راستيه‌كان باشتر ده‌رده‌خات، له‌ پله‌ى يه‌كه‌مدا ئه‌فلاتون ئاراسته‌ى كردووه‌، يانى ره‌نگه‌ ئه‌م رسته‌ يه‌كێ له‌ گرنگترين به‌رهه‌مه‌كانى ئه‌فلاتون بێت. كه‌وابوو له‌راستيدا ده‌توانين بڵيين ئه‌فلاتون داهێنه‌رى تيۆرى زانست بووه‌، چونكه‌ ئێمه‌ له‌ تۆژينه‌وه‌ى هه‌موو بوارێكى زانستيدا هه‌ميشه‌ له‌گه‌ل گشت سه‌روكارمان هه‌يه‌، يانى له‌گه‌ل تێكڕاى پرسه‌كان پێوه‌نديمان هه‌يه‌، ئه‌گه‌ر سه‌يرى زانسته‌كان بكه‌ين ده‌بينين كه‌ هه‌ر كاميان به‌ چه‌مكه‌ گشتييه‌كان كار ده‌كه‌ن، له‌ئه‌نجامدا ئه‌م قۆناغه‌ 2300 ساڵه‌ له‌ ئه‌فلاتون تا هێگل درێژه‌ى هه‌بووه‌ و ئه‌م پرسه‌ش به‌رده‌وام به‌درێژايى چاخى نێوه‌ڕاست و پاشتر و پێشتريش بابه‌تى باس و ديالۆگ و مشت و مڕ بووه‌ كه‌ ئايا گشت هه‌قيقه‌تى هه‌يه‌، ئايا ئه‌م گشته‌ بێروونییه‌، يان به‌رهه‌مى زه‌ينى مرۆڤه‌؟

شه‌ڕ و كێشه‌ى نوميناليسته‌كان و رياليسته‌كانيش له‌ چاخى نێوه‌راستدا هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م پرسه‌ بووه‌. ده‌توانين هێگل به‌ هه‌نگێك بشوبهێنين كه‌ له‌ گوڵزارى دوو هه‌زار ساڵه‌ى فكر و فه‌لسه‌فه‌ى مرۆڤايه‌تى شيله‌ى هه‌ڵمژتووه‌ و تێكۆشاوه‌ له‌م پشتخانه‌ فكرييه‌ چه‌مك و بنه‌ماكانى سيستمى ئه‌ندێشه‌ى ديالكتيكى خۆى دابڕێژى، يانى هێگل مێژووى فه‌لسه‌فه‌ى 2300ساڵه‌ى خوێندۆته‌وه‌، هه‌زمى كردووه‌ و به‌پێى ئه‌و سيستمى فه‌لسه‌فى و مێتۆدى ديالكتيكى خۆى داڕشتووه‌. وه‌ك ده‌زانين ته‌نانه‌ت به‌ر له‌ ئه‌فلاتون هراكليتوس باسى ياساى "لوگۆس"ى كردووه‌ كه‌ له‌سه‌ر راستيه‌كان زاڵه‌، چونكه‌ به‌ڕاى ئه‌فلاتون ناتوانين پاژه‌كان، يانى ئه‌و شتانه‌ى كه‌ له‌ ئاڵوگۆڕ دان ده‌رك بكه‌ين، كه‌وابوو ئيتر گرنگيان پێ نادرێت. به‌پێچه‌وانه‌ى ئه‌فلاتون، هراكليتوس به‌م ئاكامه‌ گه‌يشت كه‌ راسته‌ ديارده‌كان له‌ حاڵى گه‌شه‌ و گۆڕان دان و وه‌ك رووبار به‌ڕێوه‌ن، به‌لآم ئه‌م ئاڵوگۆڕه‌ خۆڕايى نییه‌ و له‌سه‌ر زنجيره‌يه‌ك ياساى سروشتى پێكهاتووه‌، هراكليتوس ئه‌م ياسايانه‌ى به‌"لوگۆس" ناودێركرد، به‌هه‌رحال هێگل ميراتدارى مێژووى 2300 ساڵه‌ى فه‌لسه‌فه‌يه‌، ئه‌و شتانه‌ى به‌ر له‌ هێگل له‌ مێژوودا باسكراون زياتر به‌شێوه‌ى ده‌رهه‌ست و دابڕاو بوون، يان به‌وته‌ى ئێمه‌ خوێندكارانى فه‌لسه‌فه‌ "ئابستراكت" بوون كه‌ هێگل چه‌مكى "كۆنكرێت"ى پێ زياد كرد، به‌ڕاى هێگل هيچ شتێتكى ئابستراكت ماناى نيیه‌، فاكتى ئابستراكت كاتآ ماناى هه‌يه‌ كه‌ وه‌ك سكه‌يه‌ك ئه‌و ديوه‌كه‌شى دياربێت، يانى له‌راستيدا كۆنكرێت بێت، يانى له‌ واقێعدا فاكتى كۆنكرێت به‌رهه‌مى دوو فاكتى ئابستراكت و كۆنكرێته‌، يانى هه‌ر وه‌ك ئێوه‌ ئاماژه‌تان پێكرد هێگل ده‌ڵێ: "هه‌قيقه‌ت له‌ گشتێتى دايه‌" يانى هه‌قيقه‌ت له‌ فاكتى كۆنكرێت دايه‌، يانى كاتێك ده‌مانه‌وێ شتێك شرۆڤه‌ بكه‌ين ده‌بێ هه‌موو لايه‌نه‌ جياواز و دژوازه‌كانى له‌به‌رچاو بگرين و وه‌ها شيكاريه‌ك ئاراسته‌ بكه‌ين كه‌ گشتێتى ديارده‌كه‌ بگرێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش هه‌ر ئه‌و شته‌يه‌ كه‌ هێگل گوتوويه‌ و ئه‌مرۆ رۆشنتر بۆته‌وه‌، يانى له‌ جياوازى و فره‌چه‌شنى لايه‌نه‌كان يه‌كێتى و تۆكمه‌يى به‌رهه‌م دێت كه‌ ئه‌م يه‌كێتييه‌ هه‌موو توخمه‌ جياواز و دژوازه‌كان له‌به‌ر ده‌گرێت.

- به‌له‌به‌رچاوگرتنى ئه‌وه‌ى گوترا چۆن ده‌توانين فه‌لسه‌فه‌ و جوانيناسى لوكاچ و ئادۆرنۆ له‌گه‌ل سيستمى فه‌لسه‌فى و جوانيناسى هێگل پێوه‌ند بده‌ين؟
- پێم وايه‌ له‌م بابه‌ته‌وه‌ ده‌بێ وته‌كه‌ى "وايتهد" هاوكارى برتراند راسل به‌ به‌ڵگه‌ بێنمه‌وه‌، ئه‌و ده‌ڵێ هه‌موو فه‌لسه‌فه‌ى پاش ئه‌فلاتون پێناسه‌ و راڤه‌كردنى فه‌لسه‌فه‌ى ئه‌وه‌. ئه‌گه‌ر له‌ زێده‌بێژى خۆببوێرين ده‌بێ بڵێين هيچ بيرمه‌ندێك ناتوانێ داهێنان وتازه‌گه‌رى ئه‌نجام بدات مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ كه‌ روانگه‌كانى ئه‌فلاتون له‌به‌رچاو بگريت، يانى سه‌ره‌ڕاى قه‌بولكردن يان ره‌تكردنه‌وه‌، وه‌ك ئامێر و ماتريال سووديان لێ وه‌رگرێت، ئه‌گه‌ر ئه‌م شته‌ له‌مه‌ڕ ئه‌فلاتون دروست بێت، سه‌باره‌ت به‌ هێگل ئێجگار دروستتره‌. ده‌كرێ بڵێن هه‌موو بيرمه‌ندان چ سياسى، چ كۆمه‌لآيه‌تى چ كۆمه‌ڵناسى به‌شێوه‌ى وشيارانه‌ يان ناوشيارانه‌ هێگل كارى تێكردوون، به‌ وته‌ى ئنگڵس ئه‌گه‌ر له‌ مێژووى فه‌لسه‌فه‌دا پێنج بيرمه‌ندى به‌رجه‌سته‌ هه‌بن، يه‌كێكيان هێگله‌. سه‌رئه‌نجام ده‌توانين بڵێين ولآمى پرسياره‌كه‌ زۆر راسته‌، يانى به‌بێ سه‌رنجدان به‌ فه‌لسه‌فه‌ و ستاتيكى هێگل فه‌لسه‌فه‌ و ستاتيكى لوكاچ و ئادۆرنۆ ده‌رك ناكرێت. ته‌نانه‌ت من ده‌مه‌وێ واوه‌تر بچم و بڵێم كاتآ له‌ جڤاته‌ سۆسياليستييه‌كان (ئوروپاى رۆژهه‌لآت)دا له‌گه‌ل كێشه‌ به‌ره‌وڕوو بوون، هه‌ندێ له‌ بيرمه‌ندان ده‌يانگوت، ده‌بێ وه‌ك لێنين سه‌رله‌نوێ بگه‌ڕينه‌وه‌ بۆ هێگل و بزانين گرفت له‌ كوێ دايه‌. كه‌وابوو به‌م ئاكامه‌ ده‌گه‌ين كه‌ ناتوانين له‌ فه‌لسه‌فه‌ى سه‌ده‌ى 19و 20و ته‌نانه‌ت له‌ ئه‌مڕۆشدا رۆڵى هێگل بسڕينه‌وه‌، وه‌ك ده‌زانين نوێنه‌رانى پۆستمۆدێرن تێكۆشان به‌ ديدێكى رڤيزيۆنيستى به‌ مێژووى فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌قڵى مرۆڤدا بچنه‌وه‌ و ئاسته‌نگ و لاوازيه‌كانى ديارى بكه‌ن، ژاك دريدا نزيكه‌ى 8 سال كارى كرد تا بتوانێ هێگل ره‌ت بكاته‌وه‌، به‌لآم سه‌رنه‌كه‌وت، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ دوو كتێبى "گراماتۆلۆژى" و "گلاست"ى نووسى و له‌ئه‌نجامدا رايگه‌ياند كه‌ هێگل هه‌م كۆن بووه‌ و هه‌م تازه‌شه‌.

سه‌رئه‌نجام ده‌توانين بڵێين كه‌ ته‌نانه‌ت كارل ماركس هێگلى به‌ باوكى ديالكتيك و مامۆستاى خۆى زانيوه‌، ئه‌ندێشه‌ى هێگل تا ئه‌مڕۆش هه‌ر تازه‌يه‌ و هه‌ر وه‌ك ئێوه‌ ئاماژه‌تان پێكرد تا ئه‌مڕۆش سه‌رچاوه‌ى هه‌موو ئه‌و بيرمه‌ند و كۆمه‌ڵناسانه‌يه‌ كه‌ به‌ ديدێكى ديالكتيكى سه‌يرى مێژووى سروشت و مێژووى كۆمه‌ڵگا و مێژووى ئه‌ندێشه‌ ده‌كه‌ن. جۆرج لوكاچ به‌درێژايى هه‌موو ته‌مه‌نى له‌مه‌ڕ پێوه‌ندى هێگل و ماركس تۆژينه‌وه‌ى كردووه‌ و جياوازى بنه‌ما فكرييه‌كانى ئه‌وانى ده‌سنيشان كردووه‌ و گرنگى چه‌مك و بنه‌ما هێگلييه‌كانى بۆ داڕشتنى سۆسياليزمى زانستى رۆشن كردۆته‌وه‌. له‌راستيدا ده‌بێ بۆچوونى ماركس و لوكاچ سه‌باره‌ت به‌ هێگل به‌ جدى وه‌رگرين.

- هه‌ر وه‌ك ده‌زانين لوكاچ له‌ مێژووى ئه‌ندێشه‌ى ديالكتيكيدا وه‌رچه‌رخانێكى گه‌وره‌ى خولقاندووه‌، يانى بنه‌ماى ستاتيكى كانت و هێگلى له‌گه‌ل ماترياليزمى ديالكتيكى ماركس تێكه‌ل كردووه‌ و به‌مجۆره‌ جوانيناسى تايبه‌تى خۆى داڕشتووه‌، ئێوه‌ ئه‌م سه‌نتێزه‌ى لوكاچ چۆن راڤه‌ده‌كه‌ن؟
- پرسيارێكى ئێجگار گرنگه‌، له‌راستيدا هه‌ر وه‌ك ئاماژه‌م پێكرد لوكاچ نزيكه‌ى 20-25 سال له‌مه‌ڕ جوانيناسى و پێوه‌ندى هێگل و ماركس تۆژينه‌وه‌ى كردووه‌، به‌رهه‌مێكى شه‌ش به‌رگى له‌مه‌ڕ جوانيناسى و فه‌لسه‌فه‌ى هونه‌ر نووسيوه‌، ره‌نگه‌ ئه‌گه‌ر ئاماژه‌يه‌ك به‌ دوا به‌رگى ئه‌م به‌رهه‌مه‌ كه‌ ساڵى 1967 ته‌واو بووه‌ بكه‌ين، خوێنه‌ران گرنگى هه‌ندێ تيۆرى ماركسيستى كه‌ له‌ به‌رهه‌مى سه‌رده‌مى لاوێتى لوكاچ، "مێژوو و وشيارى چينايه‌تى"دا گه‌لآڵه‌كراون، ده‌رك بكه‌ن. به‌لآم چونكه‌ باسه‌كه‌مان زياتر له‌سه‌ر جوانيناسييه‌ باشتره‌ له‌م پرسه‌ ئاگادار بين كه‌ لوكاچ يه‌كه‌م جار له‌ مێژووى ئه‌ندێشه‌دا ئاراسته‌ى كردووه‌: ئێمه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌دا له‌گه‌ل سێ كاتێگورى سه‌روكارمان هه‌يه‌: تاك، تايبه‌ت، گشتى. كه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ى ئيسلاميدا پاژى و گشتى به‌كارده‌به‌ن، به‌لآم بيرمه‌ندانى رۆژاوايى ده‌ڵێن تاك تاق و ته‌ريكه‌، وه‌ك ده‌زانين ده‌كرێ هه‌موو پرسه‌كانى دنيا له‌ سێ كاتێگوريدا به‌يان بكه‌ين: ديارده‌كان يان له‌ ديدگاى تاكيه‌وه‌ شرۆڤه‌ده‌كرين، يان لايه‌نى تايبه‌تى ئه‌وان ده‌بينرێت، يان گشتێتى ئه‌وان ده‌بينرێت. له‌ئاكامدا هه‌موو ئه‌وكه‌سانه‌ى كه‌ له‌گه‌ل ئه‌ندێشه‌ پێوه‌ندييان هه‌يه‌، چ وشيارانه‌ ئه‌م كاره‌ بكه‌ن يان نا، له‌ ژيانى رۆژانه‌ى خۆياندا له‌گه‌ل ئه‌م سێ چه‌مكه‌ سه‌روكاريان هه‌يه‌، ديارده‌يه‌ك كه‌ مرۆڤ يه‌كه‌م جار ده‌بينێ پرسێكى تايبه‌ته‌، يانى له‌ هه‌موو بابه‌تێكى وه‌ك خۆى و جيا له‌ خۆى جياوازه‌، له‌راستيدا ئه‌گه‌ر ئه‌م دياردانه‌ وه‌ك تاكه‌كانى تيپ (ژانر) ێك له‌به‌رچاو بگرين به‌ پرسى گشتى ده‌گه‌ين. لوكاچ له‌ دوا به‌رگى به‌رهه‌مه‌كه‌يدا ئه‌م شته‌ى ئاراسته‌كردووه‌ و به‌م دێڕه‌ به‌يانى كردووه‌: رۆڵى چه‌مكى تايبه‌ت له‌ تۆژينه‌وه‌ى جوانيناسيدا.

هه‌ر وه‌ك ئێوه‌ ئاماژه‌تان پێكرد، لوكاچ له‌م به‌رهه‌مه‌يدا له‌ كانته‌وه‌ ده‌سپێده‌كات، به‌لآم له‌راستيدا ئه‌ندێشه‌ى كانت ده‌نرخێنێ، هه‌ر به‌وجۆره‌ى كه‌ ده‌زانين كانت له‌ جوانيناسيدا جۆرێك روانگه‌ى تايبه‌ت به‌ خۆى هه‌يه‌. (كانت له‌ دووهه‌م قۆناغى تێكۆشانى فه‌لسه‌فى خۆيدا پێى وابوو كه‌ له‌ بوارى فه‌لسه‌فه‌دا هه‌مان كارى ئه‌نجام داوه‌ كه‌ كوپرنيك له‌ بوارى ئه‌ستێره‌ناسيدا كردوويه‌، له‌ئاكامدا كاتێ باسى كانت ده‌كه‌ن باسى شۆرشى كوپرنيكى ده‌كه‌ن، يانى گۆڕينى شێوه‌ى روانين، چونكه‌ تا ئه‌وكاته‌ هه‌قيقه‌ت و فاكته‌كانيان به‌ ته‌واوى بێروونى و سه‌ربه‌خۆ له‌ سوژه‌ (و زه‌ين) ده‌زانى، به‌لآم كانت هۆكارى زه‌ينى مرۆڤ له‌ پێكهاتنى هه‌قيقه‌تدا به‌ گرنگ ده‌زانێ، ئه‌م ديارده‌يه‌ له‌لايه‌ن خودى كانته‌وه‌ به‌ شۆڕشى كوپرنيكى پێناسه‌كراوه‌).

    كانت له‌ بوارى ستاتيك (جوانيناسى) يشدا وه‌ها كارێكى كردووه‌، جوانيناسى هه‌ر له‌ سه‌رده‌مى ئه‌فلاتون تا خودى كانت زياتر لايه‌نى مه‌عريفى رۆشن كردۆته‌وه‌، يانى له‌ هونه‌ردا جۆرێك ديارده‌ى ئپيستمولۆژيكيان بينيوه‌، كانت ئه‌م شته‌ى قه‌بول نيیه‌، ئه‌و پێيوايه‌ ته‌نيا له‌ تۆژينه‌وه‌ى واقعى (و ئوبژكتيڤ)دايه‌ كه‌ له‌ چه‌مكه‌ گشتييه‌كان كه‌ڵك وه‌رده‌گرين، له‌ ئه‌خلاقدا له‌گه‌ل چه‌مكه‌ ئازاده‌كان سه‌روكارمان هه‌يه‌، به‌لآم له‌ بوارى هونه‌ردا له‌گه‌ل چه‌ند بنه‌مايه‌ك سه‌روكارمان هه‌يه‌ كه‌ بريتين له‌: زه‌وق، سه‌ليقه‌ و ديدگاى تاكى، ناكرێ ئه‌م شتانه‌ له‌ڕووى زانستيیه‌وه‌ بگشتێنين و به‌رينيان بكه‌ينه‌وه‌، سه‌رئه‌نجام له‌ بوارى جوانيناسيشدا له‌ سه‌رده‌مى كانتدا ئاڵوگۆڕێكى نوێ خولقا، به‌لآم كانت وه‌ك بيرمه‌ند ناچاره‌ كه‌ گشتێتى خۆى په‌يدا بكات، چونكه‌ بيرمه‌ند ناتوانى به‌ پاژه‌كان كاربكات، له‌ئاكامدا له‌جياتى ئه‌وه‌ى كه‌ چه‌مكى ئابستراكت به‌كاربێنێ، له‌ هونه‌ردا پرسێكيتر گه‌لآڵه‌ ده‌كات، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌رهه‌مى هونه‌رى چێژ و به‌هره‌ به‌ مرۆڤ ده‌به‌خشێ، لێره‌دا سود و زيان و به‌رژه‌وه‌دى مادى گرنگ نیيه‌، به‌ڕاى كانت كاتێ ده‌ڵێين فلآن شت باشه‌ پێمان خۆشه‌ ئه‌و شته‌ داگيربكه‌ين، به‌لآم ئه‌م ياسايه‌ له‌ بوارى هونه‌ردا به‌كارنايه‌ت، كاتێ به‌رهه‌مێكى هونه‌رى به‌ جوان ده‌زانين، ئه‌م شته‌ به‌ پێوه‌ندى ئێمه‌ له‌گه‌ل ئه‌و به‌رهه‌مه‌دا به‌ستراوه‌، ئه‌مه‌ پێوه‌نديه‌كى مادى و سودخوازانه‌ نيیه‌ و سه‌رئه‌نجام به‌ چه‌مك و كاتێگورى به‌يان ناكرێت. به‌لآم ئه‌گه‌ر دۆخێك فه‌راهه‌م بكه‌ين كه‌ مرۆڤ كاتێ به‌رهه‌مێكى هونه‌رى ده‌بينێ لايه‌نى داگيركردن و سودخوازانه‌ى ئه‌و له‌به‌رچاو نه‌گرێت، ئه‌وجار هه‌موو مرۆڤه‌كان له‌ئاست يه‌ك ديارده‌ تاقه‌ هه‌ڵوێستێك ده‌گرن، گشتێتى كانتى به‌مجۆره‌يه‌. پاش ئه‌م سه‌ره‌تايه‌ ده‌گه‌ڕينه‌وه‌ بۆ به‌رهه‌مه‌كه‌ى لوكاچ.

لوكاچ ئه‌م بۆچوونه‌ى كانت وه‌رده‌گرێ و ده‌ينرخێنێ، ئه‌ڵبه‌ت ئه‌م كاره‌ له‌مه‌ڕ هێگليش ئه‌نجام ده‌دات، وه‌ك ئاماژه‌مان پێكرد هێگل يه‌كه‌م كه‌سه‌ كه‌ مێژووى فه‌لسه‌فه‌ى ستاتيكى نووسيوه‌ته‌وه‌، لوكاچ له‌م كتێبه‌دا به‌پێى ره‌خنه‌كانى ماركس و ئنگڵس سيستمى فكرى هێگل ده‌نرخێنێ، وه‌ك ده‌زانين له‌ فه‌لسه‌فه‌ى هێگلدا له‌گه‌ل سيستمێكى داخراو به‌ره‌وڕووين، ئه‌ڵبه‌ت ده‌بێ ئه‌وه‌ش بڵێين كه‌ هه‌ر ديدگايه‌ك سه‌باره‌ت به‌ فاكتى ئوبژكتيڤ جۆرێك سيستمه‌، فه‌لسه‌فه‌ به‌ بێ سيستم ئيمكانى نییه‌، چونكه‌ مرۆڤ له‌ مێشكى خۆيدا تيۆرى داده‌ڕێژى و به‌ دروستى ده‌زانێ و به‌پێى ئه‌م تيۆرييه‌ فاكتى ئوبژكتيڤ ده‌بينى و ده‌ينرخێنێ، هه‌رئه‌مه‌ش جۆرێك سيستمه‌، زۆرجار سيستمه‌كان سنوردارن، به‌لآم نابێ داخراو بن كه‌چى سنورێكيان هه‌يه‌، ئه‌و شته‌ى كه‌ ئاسته‌نگ و لاوازى فه‌لسه‌فه‌ى هێگل قه‌ره‌بوو ده‌كاته‌وه‌ مێتۆدى ديالكتيكى هێگله‌. ئه‌وه‌ى له‌لايه‌ن ماركس و ئنگڵس و به‌تايبه‌ت لوكاچه‌وه‌ له‌ سيستمى فكرى هێگليدا ره‌ت كراوه‌ته‌وه‌ لاوازى و داخراويى ئه‌م سيستمه‌يه‌. لوكاچ له‌ به‌شى دووهه‌مى كتێبه‌كه‌يدا ئه‌م كاره‌ ده‌كا و رۆڵى هێگل به‌رجه‌سته‌ ده‌كا و پاشان روانگه‌ى ماركس و ئنگڵس ئاراسته‌ده‌كات، ئه‌ڵبه‌ت ده‌بێ ئه‌وه‌ش بزانين كه‌ ماركس و ئنگڵس له‌مه‌ڕ ستاتيك به‌رهه‌مێكى تايبه‌تيان نه‌نووسيوه‌، به‌ڵكوو تاك وته‌را له‌ هه‌ندێ له‌ به‌رهه‌مه‌كاندا ئاماژه‌يان پێكردووه‌. لوكاچ ئه‌م شتانه‌ وه‌رده‌گرێ و گه‌شه‌يان پێده‌دات، يانى به‌پێى بناغه‌ى ستاتيكى كانت، هێگل و ماركس تيۆرى جوانيناسانه‌ى خۆى داده‌ڕێژێ (و به‌ وته‌يه‌ك سه‌نتێزى شياوى ئه‌و سێ روانگه‌يه‌ گه‌لآڵه‌ ده‌كات). دواتر له‌م به‌رهه‌مه‌دا باسى چاخى رۆشنگه‌رى ده‌كاو تيۆرييه‌كانى خۆى ئاراسته‌ده‌كا و تێده‌كۆشى ئه‌م شته‌ بڵێت كه‌ به‌رهه‌مى هونه‌رى يان گشتييه‌، يان تاكييه‌، يان له‌نێوان گشت و تاك دايه‌. لوكاچ ده‌ڵێ به‌رهه‌مێكى هونه‌رى ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بيه‌وێ پرسێكى گشتى به‌رجه‌سته‌بكات ناچار ئه‌و پرسه‌ تايبه‌ت بكات، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر باسى پرسى تاكى ده‌كات ده‌بێ له‌ تاكێتى سه‌رتر بچێت، يانى پاژێتى و تايبه‌ت بوونى پرسه‌كه‌ له‌به‌رچاو بگرێت و واوه‌تر بچێت. سه‌رئه‌نجام لوكاچ له‌م كتێبه‌يدا كه‌ له‌بارى فكرييه‌وه‌ به‌رهه‌مێكى زۆر قورسه‌ تێده‌كۆشێ به‌رهه‌مه‌ هونه‌رييه‌ جياوازه‌كان به‌پێى ناوه‌ندبوونى پرسى تايبه‌ت ئاراسته‌بكات. لوكاچ دوو هونه‌رى شانۆ و ئه‌ده‌بيات به‌ دوو هونه‌رى ناوه‌ندى ده‌زانێ. هه‌ندێ هونه‌رى وه‌ك مۆسيقى و هونه‌ره‌ ئابستراكته‌كان به‌ هونه‌رى تاكى ده‌زانێ و هه‌ندێ له‌ هونه‌ره‌كان به‌ هونه‌رى گشتى ده‌زانێ، به‌لآم به‌پێى ستاتيكى لوكاچ ره‌وتێك كه‌ به‌رهه‌مي هونه‌رى له‌ودا رۆل ده‌گێڕێ، ئاستى پێوه‌ندى و دانوستانه‌، يان يه‌كێتى تاك و گشته‌ كه‌ ئێمه‌ به‌ پرسى تايبه‌ت ناودێرى ده‌كه‌ين.

- ئه‌گه‌ر پێتان خۆشه‌ له‌مه‌ڕ ستاتيكى ئادۆرنۆش كورته‌ باسێك ئاراسته‌ بكه‌ن.
- ده‌بێ دانى پيا بنێم كه‌ من ئادۆرنۆ وه‌ك هێگل و ماركس و لوكاچ ناناسم، به‌لآم كتێبى ستاتيكى ئه‌وم خوێندۆته‌وه‌ ئه‌مما پێم خۆشه‌ كه‌سێكى پسپۆڕ له‌م بابه‌ته‌وه‌ قسه‌بكات، ره‌نگه‌ باشتر وابێت له‌سه‌ر هايدگر قسه‌ بكه‌م، چونكه‌ ئادۆرنۆ له‌ ره‌وتى فێكرى هێگل، ماركس، لوكاچ جياوازه‌ و شتى زۆر ئاڵوز ده‌نووسآ. ئه‌و شتانه‌ى كه‌ له‌ ستاتيكى ئادۆرنۆدا ده‌يبينين، ديارده‌ى هێگلين به‌لآم كه‌متر ماركسين و زياتر له‌لايه‌ن خودى مه‌كته‌بى فرانكفۆرته‌وه‌ داهێنراون. ئادۆرنۆ زياتر له‌ بوارى ره‌خنه‌ى ئه‌ده‌بى هونه‌ريدا كارى كردووه‌، ره‌نگه‌ له‌م بواره‌دا ئادۆرنۆ يه‌كآ له‌ نوێنه‌رانى راديكاڵى مه‌كته‌بى فرانكفۆرت بێت، وه‌ك ده‌زانين ئه‌م مه‌كته‌به‌ ته‌نانه‌ت له‌ڕووى فكرى و ئايديۆلۆژيكيشه‌وه‌ زۆر كه‌سێتى جياوازى كۆكردۆته‌وه‌. له‌لايه‌كه‌وه‌ باڵى هابرماس ده‌بينين كه‌ ئێستا دوا ساڵه‌كانى ژيانى تێپه‌ڕده‌كات، به‌لآم له‌لايه‌كى ديكه‌وه‌ باڵى ماركوزه‌، ئيرنست بلوخ، ئادۆرنۆ و هوركهايمر ده‌بينين كه‌ چه‌پترن و له‌يه‌ك نزيكترن. بۆ وێنه‌ ئادۆرنۆ و هوركهايمر هه‌مان پرسيارى به‌ناوبانگى كانت (رۆشنگه‌رى چيه‌؟) سه‌رله‌نوێ زيندوو ده‌كه‌نه‌وه‌ و كتێبى "ديالكتيكى رۆشنگه‌ري" ده‌نووسن، به‌هه‌رحال ئادۆرنۆ كه‌سێتيه‌كى هه‌مه‌لايه‌نه‌يه‌ به‌لآم زۆر گرنگى به‌ لايه‌نى ره‌خنه‌گرانه‌ ده‌دات.

- پێتان خۆشه‌ ده‌رباره‌ى فه‌لسه‌فه‌ و ستاتيكى ماركوزه‌ قسه‌بكه‌ن؟
- ماركوزه‌ ستاتيكى تايبه‌تى نییه‌، ماركوزه‌ له‌ كتێبى "ئه‌قل و شۆڕش"دا ره‌خنه‌ له‌ هێگل ده‌گرێ و هه‌روه‌ها له‌ چه‌ند جێگايه‌ك ره‌خنه‌ له‌ ماركسيزميش ده‌گرێت، جياوازى ماركوزه‌ له‌گه‌ل ماركسيسته‌كان ئه‌مه‌ بوو كه‌ ئيتر چينى كرێكارى به‌ چينێكى پێشه‌نگ و شۆڕشگێڕ نه‌ده‌زانى، به‌گشتى مه‌كته‌بى فرانكفۆرت ئه‌م پرسه‌ى قه‌بول نه‌ده‌كرد، ته‌نانه‌ت ئادۆرنۆ ئه‌م تێزه‌ى ماركس كه‌ ده‌ڵێ مێژووى كۆمه‌ڵگاى چينايه‌تى بريتيه‌ له‌ خه‌باتى چينايه‌تى، قه‌بول ناكات... له‌راستيدا ماركوزه‌ زياتر توێژى روناكبيران و خوێندكاران به‌ بزوێنه‌ى بزاڤى كۆمه‌لآيه‌تى ده‌زانێ و له‌ئه‌نجامدا جوانيناسيه‌ك ئاراسته‌ده‌كات كه‌ زياتر له‌گه‌ل ئه‌م توێژه‌ى كۆمه‌ڵگا پێوه‌ندى هه‌يه‌، يانى پيشانده‌رى خه‌ون و خولياكانى ئه‌م توێژه‌يه‌... ماركوزه‌ پێى وايه‌ كه‌ زۆربه‌ى كرێكاران له‌ ولآته‌ سه‌نعه‌تيه‌كاندا بارى ژيانيان باش بووه‌ و له‌ جڤاتى بورژوازيدا تواونه‌ته‌و و ئيتر شۆڕشگێڕ نين. بزاڤى خوێندكارى مانگى مه‌ى 1968 زۆربه‌ى ئه‌وروپاى گرته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت بۆ ماوه‌ى 3 رۆژ له‌ پاريس ده‌سه‌لآتى به‌ده‌سته‌وه‌ گرت، به‌لآم سه‌رنه‌كه‌وت، له‌ئه‌نجامدا خودى خوێندكاران كه‌ دواتر هه‌ندێكيان بوون به‌ پۆستمودێرنيست، به‌م ئاكامه‌ گه‌يشتن كه‌ به‌بێ چينه‌كانى تر ناتوانن سه‌رچاوه‌ى ئاڵوگۆڕى كۆمه‌لآيه‌تى بن، يانى تێزه‌كانى ماركووزه‌ له‌ڕووى سياسيه‌وه‌ به‌رسڤى نه‌دايه‌وه‌...

ـ ئه‌گه‌ر ده‌كرێ بڵێن كێ بوون ئه‌وكه‌سانه‌ كه‌ بوون به‌ پۆست مۆدێڕنيست؟
ـ پێموايه‌ يه‌كێكيان فوكۆ بوو، ئه‌وى تريان كه‌ كتێبێكى به‌ناوبانگى نووسى نازانم ناوه‌كه‌يم له‌بيرچووه‌، دلوز نه‌بوو، دريدا نه‌بوو، ليوتار نه‌بوو، به‌هه‌رحالأ كتێبه‌كه‌ى ناوى ئه‌مه‌بوو: "سۆسياليزم يان وه‌حشيگه‌رى؟" كه‌ ساڵى 1974 نووسرا، ئه‌م كتێبه‌ له‌لايه‌ن ئه‌وكه‌سانه‌وه‌ نوسرا، له‌ئه‌نجامدا خۆيان له‌ هه‌ڵويست و روانگه‌كانيان پاشگه‌ز بوونه‌وه‌ و بناغه‌ى پۆستمودێرنيزميان دامه‌زراند. من به‌رێكه‌وت له‌ كاتى بزاڤى مانگى مه‌ى 1968 له‌ پاريس بووم و متينگ و چالاكى ئه‌وانم ده‌بينى و وته‌كانى ئه‌وانم ده‌بيست، روانگه‌كانيان جياواز و دژواز بوو، ته‌نانه‌ت حيزبى كۆمۆنيستى فه‌رانسه‌ و سه‌نديكاى گه‌وره‌ى كرێكارى فه‌رانساش له‌گه‌ل ئه‌وان دژايه‌تى ده‌كرد. به‌كورتى روانگه‌ى ماركوزه‌ ساڵى 1968 نه‌يتوانى زه‌مينه‌ى ئوبژكتيڤ په‌يدا بكا و سه‌ركه‌وێت.

- ده‌رباره‌ى به‌رهه‌مه‌كه‌ى خۆتان له‌مه‌ڕ لوكاچ قسه‌بكه‌ن؟
- له‌راستيدا من تێزى دكتۆراكه‌م له‌مه‌ڕ جوانيناسى لوكاچ نووسيوه‌ و باسى ئاڵوزييه‌كانى ديدگاى ستاتيكى ئه‌وم كردووه‌، ئه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ نيوسه‌ده‌ پێش ئێستا و ورده‌كاريه‌كانيم له‌بير نه‌ماوه‌، وه‌ك ده‌زانين هه‌م كه‌سانى ده‌ستى راستى به‌رهه‌مه‌كانى لوكاچيان نرخاندووه‌ و هه‌م كه‌سانى ده‌ستى چه‌پى، هه‌روه‌ها لوكاچ له‌ ژيانى فكرى سياسى خۆيدا زۆر هه‌وراز و نشێوى پێواوه‌، له‌ كتێبى "گيان و فۆرم"دا ديدگاى كانتى و نامێژوويى هه‌يه‌، له‌ كتێبى "تيۆرى رۆمان"دا مێتۆدى ديالكتيكى هێگلى به‌كارده‌با و پێكهاته‌ى كاتێگورييه‌كان راڤه‌ده‌كات، به‌لآم له‌ كتێبى "مێژوو و وشيارى چينايه‌تى"دا روانگه‌يه‌كى ديالكتيكى ماركسيستى هه‌يه‌ و هه‌ر ئه‌مه‌ش به‌ناوبانگترين كتێبى لوكاچه‌. ئه‌ڵبه‌ت وه‌ك ده‌زانين هه‌ركام له‌م به‌رهه‌مانه‌ بآكه‌م و كورتى نه‌بوون و لوكاچ دواتر له‌ چاپى تازه‌دا و له‌ پيشه‌كى ئه‌و به‌رهه‌مانه‌دا ره‌خنه‌ى له‌ روانگه‌ى پێشووى خۆى گرتووه‌ و هه‌ڵه‌كانى ساغكردۆته‌وه‌. ئه‌ڵبه‌ت ئه‌و سآ به‌رهه‌مه‌ هى سه‌رده‌مى لاوێتى لوكاچه‌. دواتر ده‌چێته‌ يه‌كێتى سۆڤيه‌ت و ده‌بێته‌ ئه‌ندامى ئه‌و ليژنه‌ تايبه‌ته‌ كه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ و تۆژينه‌وه‌ى به‌رهه‌مه‌كانى ماركس و ئنگڵس ته‌رخان كرابوو. لوكاچ سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى كه‌ بيرمه‌ندێكى گه‌وره‌بوو تێكۆشه‌رێكى سياسى كۆمه‌لآيه‌تيش بوو و له‌ ژيانيدا چه‌ندين قۆناغى پێواوه‌ و به‌پێى ئه‌و قۆناغانه‌ روانگه‌كانى گۆڕاون. به‌لآم من كه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ پراگ خوێندكار بووم و تێزى دكتۆراكه‌م ده‌نووسى، روانگه‌يه‌كى يه‌كده‌ستترم له‌مه‌ڕ ماركسيزم هه‌بوو.

- پێمان خۆشه‌ وتوێژه‌كه‌مان به‌ پرسيارێك له‌مه‌ڕ بۆتيقاى ميخائيل باختين ته‌واو بكه‌ين، يان ئه‌گه‌ر پێتان خۆشه‌ له‌مه‌ڕ پۆست فۆرماڵيزمى باختين قسه‌بكه‌ن.
- ره‌نگه‌ بتوانين تايبه‌تمه‌ندى به‌رجه‌سته‌ى باختين له‌ خه‌بات له‌پێناو فه‌رهه‌نگى ديالۆگ له‌ يه‌كێتى سۆڤيه‌تدا كورت بكه‌ينه‌وه‌. باختين ده‌يه‌وێ خه‌سڵه‌تى برێشتى له‌ فه‌زاى ئه‌ده‌بى كولتورى ده‌يه‌ى چلى روسيادا بگونجێنى. به‌كورتى ئێمه‌ نووسه‌رانى ئه‌وروپاى رۆژهه‌لآتى له‌ ورده‌كارى ژيان و به‌رهه‌مه‌كانى باختين ئاگادارنين، به‌لآم له‌مه‌ڕ باختين زياتر لايه‌نى دانوستان يان به‌ وته‌ى هابرماس لايه‌نى كۆمۆنيكاسيونى فه‌رهه‌نگى كۆمه‌لآيه‌تى گرنگى پێ ده‌درێت.

 

+ نوشته شده در  ساعت   توسط هادی محه‌مه‌دی  |